Практыкаванні, накіраваныя на ўдасканаленне навыку чытання вучняў

5.  “Скразная літара”: вучні чытаюць словы, знаходзяць літару, якая ёсць у кожным са слоў слупка, – так званую “скразную” літару. У якасці дадатковага можа быць прапанавана заданне скласці сказы (ці апавяданні), у якіх злучыць па сэнсе як мага болей слоў слупка. Напрыклад: Зімой дзеці не забываліся пакарміць птушак. Птушкі любілі пакаштаваць насенне сланечніку, падзяўбсці хлебных крошак. Вясной для птушак дзеці змайстравалі шпакоўню. Птушкі абавязкова падзякуюць сваім сябрам цудоўнымі спевамі.

5. “Чытанне слоў на адну літару”. Заданне прапануецца вучням для удасканалення навыку чытання, узбагачэння слоўніка вучняў, развіцця мыслення і вуснага маўлення. Загадзя настаўнік (ці настаўнік разам з вучнямі) падбірае даступныя ўзросту дзяцей словы на пэўную літару, запісвае іх у слупок на дошцы ці спецыяльных картках, словы пазначаюцца знакам націску. Гэта могуць быць словы вывучаных часцін мовы (назоўнікі, прыметнікі, дзеясловы). Пры выкананні задання лексічнае значэнне новых незразумелых слоў тлумачыцца. Настаўнік запрашае вучняў дапоўніць пералік слоў яшчэ некалькімі словамі, заахвочвае да самастойнага складання падобных заданняў. Са слоў могуць складацца звязныя тэксты і падбірацца загалоўкі да іх.

Далей прапануюцца прыклады слоў рознай ступені складанасці.

5. “Вершы для ўважлівых”. З мэтай развіцця творчага падыходу да слова і яго значэння, развіцця вобразнага мыслення мэтазгодна выкарыстоўваць і вершаваныя літаратурныя творы. Вучні павінны заўважыць, што кожны радок верша пачынаецца з адной і той жа літары.

***

Пякла пчала пірог

5. “Хованкі”: на дошцы запісаны словы, у кожным з якіх неабходна знайсці іншае слова: напрыклад: віхор (хор).

Прыклады слоў для задання: салата (сала), крот (рот),слімак (мак), рака (рак), парасон (пара, сон), кропка (кроп), музыкант (музыка), верасень (верас), лістапад (ліст), кнігаўка (кніга), кавалак (кава,лак,авал), каваль (кава, авал), колас (кола, кол),крама (рама),краса (раса, аса), кіпень (пень), казак (каза), клён (лён), крот (рот), магазін (газ, маг), малаток (латок,ток), машына (шына), медаль (даль), метро (метр), смех (мех), спакой (пакой), палетак (лета), парог (рог), плотка (плот),прамова (мова), паласа (аса), паравоз (пара, воз), плуг (луг),спорт (порт),агародніна (агарод), бручка (ручка), зямляк (зямля), падручнік (ручнік), небасхіл (неба, схіл), паясок (сок).

Заданне можна ўскладніць, прапанаваўшы скласці новае слова, чытаючы склады не па парадку: музыка (мука),рамонак (ранак), сабака (каса), паласа (лапа), карова (кава), рукавічка (ручка), агародніна (нага), магазін (гама), слімак (смак).

5. “Што схавалася ў імёнах?”: з літар прапанаваных імёнаў вучні павінны скласці новыя словы (літары можна паўтараць некалькі разоў). У якасці прыкладу калектыўна складаюцца новыя словы з імені Андрэйка: дар, рак, рака, рана, рэйка, кадр і інш.

Прыклады імёнаў для гульні: Алёнка (лён, клён), Алеся (лес), Мікіта (мак), Марылька (мара, рак, камар), Анатоль (тон, лато, нота, лань), Аляксандр (кадр, дар,), Віктар (Віка, кіт), Ларыса (рыс, сыр, сала), Ганулька (нага, гул, луг, ганак), Ірынка (рака, нара, Кіра), Мікола (мак, лак, Клім), Аляксей (лак, каса) і інш.

5. “Пытанні для самых кемлівых”: адно са слоў пытання ў сабе ўтрымлівае адказ. Для вучняў 1-2 класа пытанні могуць быць запісаны на дошцы і пазначаны словы, якія падкажуць адказ на пытанне. Вучні 3-4 класаў могуць успрымаць пытанні і знаходзіць адказы на слых.

• Куды пайшла Алеся за грыбамі? (у лес)
• Хто дапамагаў матулі гатаваць марынад? (Марына)
• Хто сустрэў дзяцей ля ракі? (рак)
• Куды пойдзе працаваць садавод? (у сад).
• Што бачаць людзі, калі сонца кладзецца спаць? (сон)
• Які кусцік убачыў Міхась у лесе ў верасні? (верас)
• Што адляжаў сабе крот у глыбокай нары? (бок)
• Якая дзяўчынка выйшла на прагаліну леса?(Галіна)
• Што можна ўбачыць, калі паназіраць за цудоўнымі кветкамі? (цуд)
• Хто любіць працаваць з тканінай?(Ніна)
• Што любіць снегавая гурба?(снег).

Па прапанаваным узоры вучні з дапамогай настаўніка могуць складаць пытанні і да слоў-адказаў, напрыклад, такіх як парасон, галасок, клён, парэчка, лістапад, зімаваць, карагод, стагоддзе, дзіцятка, лесавік, агарод, смех, услон і інш.

5. “Вясёлыя хованкі”: настаўнік прапануе вершы, у  якіх новыя словы схаваліся ў сярэдзіне слоў і ў іх спалучэннях.

5. “Знайдзі ноты”: вучні ўважліва чытаюць словы і знаходзяць ноты, якія ў іх“схаваліся”.

Прыклады слоў для гульні: зямля, грэчка, доля, памідор, рэчка, мір, факт, фасоля, хваля, сіла, карасік, бабуля, парэчка.

5. “Знайдзі новае слова”: чытаючы словы, па выдзеленых літарах вучні атрымліваюць новае слова, тлумачаць яго значэнне. Затым настаўнік прапануе паразважаць, чым падобныя па змесце словы кожнага слупка. Напрыклад, усе словы, якія дапамаглі скласці слова матуля, называюць якасці, якія дорыць сваім дзецям мама. Гэтыя словы падказваюць і тое, як дзеці павінны адносіцца да матулі. Пад кіраўніцтвам настаўніка складаюцца сказы ці тэкст са словамі кожнага слупка.

5.  “У пошуках слоў”: на дошцы ці асобных картках настаўнік запісвае літары адна пад адной такім чынам, каб сярод іх вучні здолелі адшукаць словы. Вучні, чытаючы зверху ўніз, злева направа, знаходзяць словы на пэўную тэму і, па магчымасці, складаюць з імі сказы ці звязны тэкст:

• “Літаратурныя жанры”: сярод прапанаванага ланцужка літар знайсці словы-жанры мастацкіх твораў, з якімі вучні знаёміліся на ўроках чытання. Успомніць характэрныя асаблівасці гэтых жанраў, па магчымасці назваць вядомых дзецям аўтараў твораў пэўнага жанру:

КРАЧШУКАЗКАСНВІЦОЛКНМУЛО (Казка);

ДЗЕТОНВСКРПТАПАВЯДАННЕЧХВ (Апавяданне);

ЗІМКРСПТЗАГАДКАНОРТУСПМІДЗ (Загадка);

АВСПДРАВЕРШОМІСКЛДБАСОЛП (Верш);

СПРТУБАЙКАШМДЗЕСЕШННДЖА (Байка);

ТАМСКПМУЛДТМПРЫКАЗКАСШУ (Прыказка).

Для вучняў 3-4 класаў заданне можна ўскладніць, прапанаваўшы знайсці ў адным ланцужку 2-3 жанры, вылучыць, чым яны адрозніваюцца паміж сабой.

• “Аднакаранёвыя словы”: сярод прапанаваных літар знайсці аднакаранёвыя словы, скласці з імі звязны тэкст.

• ВІШНЯМПАРСУБ

ІДОВІШАНЬКАМА

ДЖАВІШНЁВЫСАД

(Вішня, вішанька, вішнёвы).

• УКГПТУШКАМУБ

ЭЗНАПТУШАНЯЧВ

ЦЯВАПТУШЫНЫЛ

ЮПТУШАЧКАГРАК

(Птушка, птушаня, птушыны, птушачка).

5. “Дзіўныя скорагаворкі”. Вучні выдзялюць у скорагаворцы словы, практыкуюцца ў яе чытанні і вымаўленні з рознай інтанацыяй.

• ПросіцьЛоркаБоркувыгаварыцьскорагаворку.

Адказ: Просіць Лорка Борку выгаварыць скорагаворку. М. Пазнякоў

• ТатапапрасіўЯгоркувывучыцьскорагаворку.

Адказ: Тата папрасіў Ягорку

Вывучыць скорагаворку. У. Мацвеенка

• Рабаякуркаклюекрупы.

Адказ: Рабая курка клюе крупы.

Адказ: Дзятлы дзюбамі дзяўбалі дзеравіну.

• Катокнітакклубокзакаціўукуток.

Адказ: Каток нітак клубок закаціў у куток.(З народнага)

• Прыляцеўдасябра верабей.

Сябраўверабейкісалавей.

Адказ: Прыляцеў да сябра верабей.

Сябра ў верабейкі – салавей. (М. Пазнякоў)

• Ткачтчэтканіну

НахусткуАнтаніне.

Адказ: Ткач тчэ тканіну

На хустку Антаніне.(З народнага)

• Сомпрысніўса смехамсон.

Самзсябесмяеццасом.

Адказ: Сом прысніў са смехам сон.

Сам з сябе смяецца сом. К. Камейша

• Добрыўрэчцырамкамклёў,

каліспрытнырыбалоў.

Адказ: Добры ў рэчцы ранкам клёў,

калі спрытны рыбалоў. К. Камейша

• Быкбадатылёгнабок.

Быкбадатыабібок.

Быкразлёгсянабаку.

Наватбокбаліць быку.

Адказ:Бык бадаты лёг на бок.

Бык бадаты – абібок.

Бык разлёгся на баку.

Нават бок баліць быку. У. Мазго

• Козачкакупілаказляняткамкошыккапусты.

Капустыкошыкказляняткамкупілакозачка.

Адказ: Козачка купіла казляняткам кошык капусты.

Капусты кошык казляняткам купіла козачка. У. Мацвеенка

• Гаманлівыягусігагаталігучна.

Гучнагагаталігусігаманлівыя.

Адказ: Гаманлівыя гусі гагаталі гучна.

Гучна гагаталі гусі гаманлівыя. У. Мацвеенка

• Гусікрочылігуськом

Следуследзагусаком.          У. Мазго

Адказ: Гусі крочылі гуськом

След у след за гусаком.          У. Мазго

• Чарнеюцьчорныячарніцы,

Нібылясныячараўніцы.

Адказ: Чарнеюць чорныя чарніцы,

Нібы лясныя чараўніцы.            У. Мазго

• ПадсасноюспіцьСямён.

СніцьСямёнсалодкісон:

Сонцасвеціцьісвіціцца,

Спеліцьсмачныясуніцы.

Адказ: Пад сасною спіць Сямён.

Сніць Сямён салодкі сон:

Сонца свеціць і свіціцца,

Спеліць смачныя суніцы. М. Бусько

• ЗвалапамалінуМарына Галіну,

ГалінаМарынузвалапакаліну.

Адказ:Звала па маліну Марына Галіну,

Галіна Марыну звала па каліну. В. Вітка

• ВырасціліФроліЛора

Бобфасолюпамідоры.

Адказ: Вырасцілі Фрол і Лора

Боб, фасолю, памідоры. М. Пазнякоў

• Забялелагрэчкаўполі,

Загулінадгрэчкайпчолы.

Адказ: Забялела грэчка ў полі,

Загулі над грэчкай пчолы. М. Пазнякоў

5. “Не парві ланцужок”: сярод запісаных на дошцы слоў вучні выбіраюць тое слова, якое пачынаецца з апошняй літары папярэдняга слова. Пры праверцы выканання задання словы можна пісаць на дошцы і злучаць стрэлачкай. Напрыклад: вавёрка → арэх→хата і г.д. Настаўнік заахвочвае вучняў праявіць фантазію і скласці сказы, у якіх былі б звязаны па сэнсе ўсе словы ланцужка.

Прыкладны матэрыял для гульні:

• Рэчка, колер, акунёк. (Рэчка - акунёк - колер).
• Аловак, лісіца, колас, сокал. (Аловак - колас - сокал - лісіца).
• Сарока, матуля, колас, акварыум, яблык. (Сарока – акварыум - матуля -яблык, колас).
• Авёс, аркестр свята, расліна. (Авёс – свята – аркестр - расліна).
• Адказ, ястраб, заяц, бурак, цыбуля. (Адказ – заяц – цыбуля - ястраб -бурак).
• Аэрапорт, надвор’е ,тэлефон, елка. (Аэрапорт- тэлефон - надвор’е - елка).
• Барабан, агарод, неба, дыван. (Барабан - неба - агарод - дыван).
• Алешына, аўтобус, асот, тысяча, сініца. (Алешына - аўтобус – сініца - асот - тысяча).
• Атрад, раніца, доктар, сава, адрас. (Атрад - доктар- раніца -адрас –сава).
• Агурок, розум, каляндар, маліна. (Агурок – каляндар – розум – маліна).
• Рамонак, ягада, хор, кропля, арэх. (Рамонак – кропля – ягада – арэх - хор).
• Месяц, абутак, цукерка, напарстак, камбайн, корм.( Месяц - цукерка – абутак – камбайн – напарстак - корм).
• Неба, капуста, агурок, экран , алоэ. (Неба – агурок – капуста – алоэ - экран).
• Лядзяш, аловак, шыпшына, каваль. (Лядзяш – шыпшына – аловак - каваль).
• Кніга, рытм, аўтар, малюнак. (Кніга – аўтар – рытм –малюнак).
• Дарога, трава, адрас, атрад, самалёт.(Дарога – адрас – самалёт – трава –атрад).
• Кніга , знак, рука, адказ, аловак, красавік, колер. (Кніга – адказ – знак – колер – рука – аловак – красавік).

5. «Дапамажы сказу «падрасці». Настаўнік запрашае вучняў складаць сказы такім чынам, каб кожны наступны сказ быў на 1 -2 словы даўжэйшым за папярэдні, але не страціў свайго агульнага сэнсу. Першапачаткова ўзор складання сказаў дае настаўнік. Напрыклад:

Надзейка чытае.

Надзейка чытае кнігу.

Надзейка чытае цікавую кнігу.

Надзейка чытае цікавую кнігу казак.

Надзейка чытае цікавую кнігу казак пра звяроў.

Надзейка чытае цікавую кнігу казак пра звяроў, а сябры слухаюць.

Прыклады пачатку сказаў для задання: