Новости События Общее

Методыка беларускай мовы як навука

31-03-2020 Лекции
Методыка беларускай мовы як педагагічная навука. Беларуская мова як вучэбны прадмет ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі.

МЕТОДЫКА ВЫКЛАДАННЯ БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ  ЯК НАВУКА. БЕЛАРУСКАЯ МОВА ЯК ВУЧЭБНЫ ПРАДМЕТ ВА ЎСТАНОВАХ АГУЛЬНАЙ СЯРЭДНЯЙ АДУКАЦЫІ

 

Саўко У. П.

 

Методыка выкладання беларускай мовы — педагагічная навука, якая вызначае мэты, змест, прынцыпы, метады, прыёмы, формы навучання беларускай мове, заканамернасці засваення яе вучнямі.

Методыка выкладання беларускай мовы з’яўляецца не толькі навукай, але і вучэбнай дысцыплінай, якая ўваходзіць у вучэбны план устаноў вышэйшай адукацыі педагагічнага профілю і забяспечвае тэарэтычную і практычную падрыхтоўку студэнтаў-філолагаў да самастойнай прафесійнай дзейнасці.

Як і любая самастойная навука, методыка беларускай мовы мае свой прадмет вывучэння, свае задачы, змест, адпаведную сістэму паняццяў і тэрмінаў,  уласныя метады даследавання.

Прадметам методыкі з’яўляецца працэс навучання беларускай мове, пры гэтым паняцце «навучанне» ўключае ў сябе: 1) дзейнасць настаўніка, накіраваную на перадачу ведаў школьнікам, арганізацыю іх вучэбна-пазнавальнай працы па засваенні таго ці іншага моўнага матэрыялу; 2) дзейнасць вучняў, у працэсе якой адбываецца авалоданне ведамі, уменнямі і навыкамі. Дзейнасць настаўніка і вучняў методыка разглядае як мэтанакіраванае ўзаемадзеянне, як супрацоўніцтва пры вядучай ролі настаўніка.

Методыка выкладання беларускай мовы вырашае наступныя задачы: 1) вызначае мэту і задачы навучання беларускай мове ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі, змест і аб’ём школьнага курса беларускай мовы, яго структуру, размеркаванне вучэбнага матэрыялу па гадах навучання, класах; 2) распрацоўвае найбольш эфэектыўныя метады, прыёмы, формы і сродкі навучання; 3) вызначае крытэрыі і метады ацэнкі ведаў, уменняў і навыкаў вучняў па беларускай мове.

Змест методыкі беларускай мовы як навукі і вучэбнай дысцыпліны складаюць наступныя раздзелы: 1) агульныя пытанні методыкі выкладання беларускай мовы; 2) методыка вывучэння раздзелаў курса беларускай мовы ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі; 3) методыка развіцця маўлення вучняў; 4) методыка пазакласнай працы па беларускай мове.

Методыка выкладання беларускай мовы як навука выкарыстоўвае разнастайныя паняцці і тэрміны: мэта і змест моўнай адукацыі, прынцыпы, метады, формы, сродкі навучання, урок і іншыя.

Для правядзення навукова-тэарэтычных і практыка-арыентаваных даследаванняў у галіне методыкі выкладання беларускай мовы выкарыстоўваюцца разнастайныя метады, напрыклад: 1) тэарэтычны аналіз літаратуры па методыцы выкладання беларускай мовы і сумежных навуках: педагогіцы, псіхалогіі, лінгвістыцы і інш.; 2) вывучэнне і абагульненне перадавога педагагічнага вопыту; 3) мэтанакіраванае назіранне за вучэбным працэсам; 4) індывідуальныя гутаркі з ўдзельнікамі навукова-педагагічнага даследавання; 5) анкетаванне, тэсціраванне, педагагічны эксперымент; 6) статыстычная апрацоўка атрыманых вынікаў.

Найбольш пашыраным метадам даследавання з’яўляецца эксперымент. З яго дапамогай правяраецца эфектыўнасць новых вучэбных праграм, падручнікаў, дапаможнікаў, пэўных метадаў і сістэм навучання і іншыя

Як галоўны метад даследавання, эксперымент бывае канстатацыйны (канстатацыйны зрэз), навучальны і кантрольны (кантрольны зрэз). Мэта канстатацыйнага эксперымента — вызначыць рэальны ўзровень ведаў, уменняў і навыкаў вучняў, ступень засваення імі пэўнай тэмы, раздзела і інш. Гэта адбываецца, як правіла, з дапамогай спецыяльна падабраных заданняў. Пры арганізацыі навучальнага эксперымента вызначаюцца мэта і задачы эксперыментальнага навучання, яго змест, метады і прыёмы вучэбна-пазнавальнай дзейнасці школьнікаў. Пасля навучальнага эксперымента праводзіцца кантрольны зрэз, аналіз вынікаў якога дазваляе выявіць эфектыўнасць распрацаванай даследчыкам эксперыментальнай методыкі.

                   

Беларуская мова ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі – гэта вучэбны прадмет, пры вывучэнні якога школьнікі атрымліваюць сістэму навуковых ведаў пра сучасную беларускую літаратурную мову, яе асноўныя фанетычныя асаблівасці, лексічны склад, граматычны лад, фарміруюць уменні і навыкі (вучэбна-моўныя, маўленчыя, арфаграфічныя, пунктуацыйныя) практычнага валодання беларускай мовай як сродкам зносін і пазнання рэчаіснасці, формай выражэння мыслення.

Значэнне вучэбнага прадмета «Беларуская мова», мэта і задачы яго вывучэння, асноўныя тэарэтычныя падыходы да навучання, крытэрыі адбору зместу навучання, характарыстыка зместу навучання па ступенях навучання раскрыты ў Канцэпцыі вучэбнага прадмета «Беларуская мова». Звернем увагу на асноўныя яе палажэнні.

Беларуская мова як мова тытульнай нацыі і дзяржаўная мова Рэспублікі Беларусь адыгрывае важную ролю ў самасвядомасці беларускага народа, з’яўляецца крыніцай і сродкам пазнання і захавання нацыянальнай культуры. Працэс навучання беларускай мове садзейнічае развіццю поглядаў і перакананняў вучняў, выхаванню ў іх патрыятызму і грамадзянскасці, станоўчых маральна-этычных якасцей.

Развіццёвае і выхаваўчае значэнне вучэбнага прадмета «Беларуская мова» акрэсліваецца функцыямі, якія адыгрывае мова ў жыцці грамадства: камунікатыўнай (выступае як асноўны сродак зносін), кагнітыўнай (з’яўляецца інструментам пазнання рэчаіснасці), кумулятыўнай (захоўвае інфармацыю пра каштоўнасці беларускага народа, сацыяльны вопыт чалавецтва) і інш.

Беларуская мова як вучэбны прадмет займае адно з асноўных месцаў у сістэме адукацыі. Ва ўстановах з беларускай мовай навучання яна з’яўляецца не толькі аб’ектам вывучэння, але і сродкам навучання іншым прадметам, садзейнічае развіццю і выхаванню вучняў, далучэнню іх да каштоўнасцей нацыянальнай і сусветнай культуры.

Асноўная мэта моўнай адукацыі заключаецца ў тым, каб сфарміраваць сродкамі вучэбнага прадмета такога носьбіта мовы, які свядома і крытычна ўспрымае пачутае, асэнсавана чытае, граматна піша, правільна гаворыць, разумее моўныя з’явы і заканамернасці, валодае маўленчай этыкай і культурай.

Рэалізацыя гэтай мэты адбываецца на ўсіх ступенях навучання беларускай мове. На І ступені агульнай сярэдняй адукацыі (1 — 4 класы) вучні авалодваюць мовай як сродкам зносін ў працэсе фарміравання навыкаў маўленчай дзейнасці на аснове асэнсавання элементарных лінгвістычных ведаў,  адбываецца інтэлектуальнае развіццё школьнікаў сродкамі вучэбнага прадмета, выхаванне нацыянальнай свядомасці.

На ІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі (5 — 9 класы) прадугледжваецца:

1)  засваенне вучнямі сістэмы мовы, яе законаў, фактаў і з’яў, нормаў беларускай літаратурнай мовы, заканамернасцей і правілаў функцыянавання моўных сродкаў  у маўленні (моўная кампетэнцыя);

2) фарміраванне на аснове авалодання маўленчай тэорыяй (тэкст, тыпы, стылі, жанры маўлення) уменняў самастойна ствараць вусныя і пісьмовыя выказванні розных тыпаў, стыляў і жанраў (камунікатыўная кампетэнцыя);

3) усведамленне мовы як феномена культуры, у якім знайшлі адбітак яе праяўленні (лінгвакультуралагічная кампетэнцыя);

 4) развіццё сродкамі мовы інтэлектуальнай, духоўна-маральнай, грамадзянскай культуры вучняў.

Навучанне беларускай мове на ІІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі (10 — 11 класы) павінна садзейнічаць у першую чаргу сістэматызацыі і паглыбленню ведаў, удасканаленню ўменняў і навыкаў, набытых у папярэднія гады, развіццю інтэлектуальных і творчых здольнасцей вучняў.

Навучанне беларускай мове ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі абумоўлена практычнай накіраванасцю і зарыентавана на рэалізацыю кампетэнтнаснага, сістэмна-функцыянальнага, камунікатыўна-дзейнаснага і лінгвакультуралагічнага падыходаў пры выкладанні ўсіх тэм і раздзелаў.

Адбор зместу навучання беларускай мове адбываецца ў адпаведнасці з наступнымі крытэрыямі:

1) цэласнага адлюстравання ў змесце навучання мэты моўнай адукацыі;

2) навуковай і практычнай значнасці моўнага матэрыялу;

3) адпаведнасці складанасці зместу рэальным вучэбным і ўзростава-псіхалагічным магчымасцям школьнікаў;

4) адпаведнасці аб’ёму зместу навучання наяўнаму часу, які адводзіцца на дадзены прадмет згодна з вучэбным планам.

Асноўнымі прынцыпамі адбору зместу навучання беларускай мове з’яўляюцца сістэмна-функцыянальны, мінімізацыі моўнага і маўленчага матэрыялу, камунікатыўна-маўленчы і інш.

Сістэмна-функцыянальны прынцып прадугледжвае цэласнае адлюстраванне ў змесце навучання ўсіх узроўняў моўнай сістэмы і характарыстыку фунцыянальных магчымасцей моўных адзінак кожнага ўзроўню. Прынцып мінімізацыі моўнага і маўленчага матэрыялу абумоўлівае адбор матэрыялу з улікам яго значнасці для дасягнення мэт і задач моўнай адукацыі. Камунікатыўна-маўленчы прынцып прадугледжвае забеспячэнне вучэбнага працэсу адпаведным зместам для авалодання вучнямі ўсімі відамі маўленчай дзейнасці.

Курс беларускай мовы ва ўстановах агульнай сярэдняй адукацыі складаецца з трох узаемазвязаных этапаў, якія адпавядаюць тром ступеням адукацыі і па змесце і мэтах навучання дапаўняюць адзін аднаго. Адбор зместу моўнага і маўленчага матэрыялу, яго структураванне выкананы пераважна па лінейным прынцыпе, што дазваляе забяспечыць засваенне вучнямі моўных адзінак у іх узаемасувязі і лагічнай паслядоўнасці як цэласнай сістэмы, асэнсаванне семантычных, фармальных і функцыянальных прымет кожнага яе элемента.

Змест курса беларускай мовы на ІІ ступені навучання складаецца з дзвюх частак: падрыхтоўчай і асноўнай (сістэматычнай). Падрыхтоўчая частка ў 5 класе ўключае 2 раздзелы: «Паўтарэнне вывучанага ў І — ІV класах» і «Сінтаксіс і пунктуацыя». У асноўную частку ў 5 — 9 класах уваходзяць наступныя раздзелы: «Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія», «Лексіка. Фразеалогія», «Словаўтварэнне і арфаграфія», «Марфалогія і арфаграфія»,«Сінтаксіс і пунктуацыя». Развіццё маўлення як састаўная частка моўнай адукацыі асобным раздзелам не выдзяляецца. Гэта абумоўлена тым, што навучанне звязнаму маўленню і практычнай маўленчай дзейнасці неабходна праводзіць пры засваенні ўсіх раздзелаў і тэм школьнага курса беларускай мовы. Спецыяльныя ўступныя тэмы, з якіх пачынаецца курс беларускай мовы ў кожным класе («Беларуская мова — нацыянальная мова беларускага народа», «Валоданне літаратурнай мовай — асноўны паказчык культуры чалавека» і іншыя), накіраваны на фарміраванне лінгвістычнага светапогляду вучняў.

Засваенне беларускай мовы на ІІІ ступені агульнай сярэдняй адукацыі адбываецца на базавым і павышаным узроўнях. Змест навучання ў 10-м класе складаюць наступныя раздзелы: «Роля мовы ў жыцці чалавека і грамадства», «Маўленне», «Тэкст», «Фанетыка і арфаэпія. Графіка і арфаграфія. Культура маўлення», «Лексіка. Фразеалогія. Культура маўлення», «Марфемная будова слова. Культура маўлення», «Марфалогія і арфаграфія. Культура маўлення». У 11-м класе вывучаюцца раздзелы «Маўленне», «Стылістыка», «Сінтаксіс і пунктуацыя. Культура маўлення».

 

Похожих публикаций нет