Асаблівасці формаўтварэння назоўнікаў у сучаснай беларускай литаратурнай мове

Качан В.Г., кандыдат

філалагічных навук, дацэнт

У беларускай мове, як і ў іншых сінтэтычных флектыўных усходнеславянскіх мовах, у якіх прыватныя граматычныя значэнні ў асноўным выражаюцца мнагазначным канчаткам, граматычныя катэгорыі ліку, роду і склону з’яўляюцца самастойнымі для назоўніка (у адрозненне, напрыклад, ад прыметніка і дзеяслова). У сучаснай беларускай літаратурнай мове ў параўнанні з рускай мовай асаблівасці ў граматычнай сістэме назоўніка праяўляюцца ва ўтварэнні і ўжыванні лікавых, родавых і склонавых форм.

Якія памылкі часцей за ўсе сустракаюцца пры ўтварэнні лікавых форм назоўніка?

Вядома, што пераважная большасць назоўнікаў мае суадносныя формы адзіночнага і множнага ліку ў сучаснай беларускай і сучаснай рускай літаратурных мовах. У абедзвюх мовах ёсць і разрад зборных назоўнікаў, якія абазначаюць сукупнасць прадметаў як адзінае цэлае і маюць форму толькі адзіночнага ліку, напрыклад: детвора – дзятва, листва – лістота, ломьё – ламачча, молодежь – моладзь, асинник – асіннік, зверье – звяр’ё. Аднак у беларускай мове ёсць і такія зборныя назоўнікі, якія не маюць эквівалентнай формы ў рускай мове, параўн.:

Нярэдка ў беларускай мове памылкова ўжываецца форма множнага ліку, утвораная ад прыведзеных зборных назоўнікаў: бярвенні, вецці, валоссі, каменні, калоссі, крыллі, пер’і, паленні.

Такія формы можна сустрэць не толькі ў творах мастацкай літаратуры, але і ў мове газет, часопісаў і нават у школьных падручніках, хаця гэта не з’яўляецца нормай сучаснай беларускай літаратурнай мовы.

Асаблівасцю беларускай мовы ў параўнанні з рускай мовай з’яўляецца адсутнасць формы множнага ліку слова друг. Калі ў рускай мове лікавай парай з’яўляецца друг-друзья, то беларуская мова прапануе некалькі сінонімаў, якія можна ўжываць як эквіваленты слова друзья: сябры, прыяцелі, дружбакі.

Неабходна памятаць пра выпадкі несупадзення ў рэалізацыі катэгорыі ліку ў рускай і беларускай мовах. Вось прыклады такіх разыходжанняў:

Рускаму слову ежевика адпавядаюць дзве беларускія формы: ажына і ажыны, а рус. крыжовник і бел. агрэст супадаюць у родзе і ліку.

Якія памылкі сустракаюцца ва ўжыванні родавых форм назоўніка?

Звычайна цяжкасці і памылкі ўзнікаюць пры змяненні назоўніка па склонах і пры спалучэнні назоўніка з прыметнікам і займеннікам. Гэта звязана з тым, што формы граматычнага роду аднакарэнных назоўнікаў у рускай і беларускай мовах не заўсёды супадаюць. Некаторыя назоўнікі адрозніваюцца не толькі родавай прыналежнасцю, але і характарам асновы, што, безумоўна, уплывае на ўтварэнне склонавых форм, Напрыклад:

Назоўнікі, у якіх граматычныя значэнні ліку і роду не супадаюць у рускай і беларускай мовах, трэба запамінаць. Гэтым і тлумачацца цяжкасці ў выкарыстанні лікавых і родавых форм назоўніка і памылкі пры іх утварэнні.

Пра якія асаблівасці трэба памятаць пры скланенні назоўніка ў сучаснай беларускай літаратурнай мове?

Пры ўтварэнні склонавых форм назоўнікаў І скланення ў адзіночным ліку звяртаем увагу на 1) супадзенне формаў Р., Д., М. склонаў для назоўнікаў з мяккай і зацвярдзелай асновамі: Р., Д., М. зямлі (на зямлі), ружы (на ружы); 2) чаргаванне зычных асновы ў назоўнікаў з асновай на г, к, х у Д. і М. склонах: муха – мусе – на мусе; дарога – дарозе. – на дарозе. У множным ліку пры скланенні назоўнікаў І скланення акцэнтуем увагу на формах Р. і М. склонаў. У форме Р. с. назоўнікі могуць мець канчаткі –аў, -яў або нулявы канчатак. Выбар канчатка залежыць ад характару асновы назоўнікаў. Нулявы канчатак маюць назоўнікі дзвюх груп: а) у якіх на канцы асновы няма збегу зычных (вежа – веж, куля – куль, лаза -лоз); б) у якіх ёсць збег зычных на канцы асновы, але апошняя зычная к (шапка-шапак, лодка- лодак). Канчатак –аў, -яў маюць назоўнікі, у якіх на канцы асновы ёсць збег зычных (стрэльба – стрэльбаў, плошча – плошчаў, просьба - просьбаў). Формы вішань, зямель, форм узніклі па моўнай аналогіі пад уплывам рускай мовы і сёння з’яўляюцца нарматыўнымі. У форме М. склону мн. ліку канчатак –ах, -ях: па справах, па краінах.

Пры скланенні назоўнікаў ІІ скланення неабходна звярнуць увагу на формы Р. і М. склонаў назоўнікаў мужчынскага роду адзіночнага ліку. Выбар канчатка залежыць у асноўным ад лексічнага значэння назоўніка, і таму ўзнікаюць пэўныя цяжкасці. Лексічныя групы назоўнікаў, якія маюць канчатак – у, - ю у форме Р., а таксама М. склонаў адзіночнага ліку вядомыя, але памылкі звычайна ўзнікаюць пры вызначэнні лексічнага значэння слова: “Цень – гэта з’ява прыроды? ”, “Мох, шоўк – гэта рэчыўныя назоўнікі?”. Безумоўна, пэўнай увагі патрабуе і ўтварэнне формы М. склону назоўнікаў мужчынскага раду з асновай на г, к, х. Цяжкасць у тым, што спецыяльнага правіла , якое б дапамагло вызначыць, адбываецца чаргаванне заднеязычных ці не адбываецца, няма. Гэта трэба ўдакладняць па слоўніку і запамінцаь: мох – на мху, гарох – у гаросе.

У форме Р. с. множнага ліку для назоўнікаў ІІ скланення характэрны канчаткі –аў, -яў, - эй, -ей. Формы з нулявым канчаткам (пяць год) узніклі па моўнай аналогіі і з’яўляюцца другаснымі. У М. с. назоўнікі ІІ скланення маюць канчаткі –ах, -ях (па гарадах, у пытаннях).

Пры скланенні назоўнікаў ІІІ скланення ў формах адзіночнага ліку неабходна звярнуць увагу на 1) супадзеннне склонавых форм Р., Д., М. склонаў (печы – печы – на печы; моладзі – моладзі – пры моладзі; Обі – Обі – на Обі); 2) падаўжэнне зычнай асновы ў форме Т. с. Памылкі ва ўтварэнні формы Т. с. звязаны з запамінаннем зычных у беларускай мове, якія падаўжаюцца (печчу, моладдзю, але Об’ю). У форме М. с. мн. ліку назоўнікі ІІІ скланення, як і назоўнікі І і ІІ тыпу скланення, маюць канчаткі –ах, -ях (на сенажацях, аб асаблівасцях).

Пэўную цікавасць выклікае і скланенне рознаскланяльных назоўнікаў, у прыватнасці назоўнікаў мужчынскага роду з канчаткамі –а, -я у форме Н. с. адз. ліку, да якіх адносяцца і мужчынскія ўласныя імёны (бацька, дзядуля, Юра, Міша і інш.).

У формах Д., Т. і М. склонаў такія назоўнікі маюць канчаткі назоўнікаў ІІ скланення (бацьцу – бацькам – пры бацьку, дзядулю – дзядулем – пры дзядулю, Юру – Юрам –пры Юру, Мішу - Мішам – пры Мішу).Такія ж склонавыя канчаткі маюць і назоўнікі агульнага роду, калі яны называюць асобу мужчынскага полу (забіяку – забіякам – пры забіяку, ціхоню – ціхонем – пры ціхоню).

У адрозненне ад рускай мовы ў беларускай мове некаторыя назоўнікі на –мя ва ўскосных склонах (акрамя В. с.) адз. л. могуць мець формы з суфіксам –ен і без яго: Р. с. – імені і імя; Д. с. – імені і імю; Т. с. – іменем і імі; М. с. – у імені і ў імі.У мн. ліку: Р. с. – імёнаў і імяў; Д. с. – імёнам і імям; Т. с. – імёнамі і імямі; М. с. – у імёнах і імях, але бярэмя, бярэмю, бярэмем, у бярэмі; у мн. л. – бярэмі, бярэмяў.

Многа цяжкасцяў і памылак узнікае пры скланенні назоўнікаў у множным ліку. Неабходна памятаць, што некаторыя назоўнікі могуць мець варыянтныя формы, напрыклад: у Р. с. – сясцёр і сёстраў, канапель і канопляў, вёдзер і вёдраў, броў і броваў, акон і вокнаў, аглобель і аглобляў, акварэлей і акварэляў, далоней і далоняў, але толькі грабель (не грабляў), дачок, саней, аковаў (не акоў), будняў (не будней),весніц (не весніцаў); у Т. с. – слязамі і слязьмі, санямі і саньмі, конямі і коньмі, бровамі і брывамі, вачамі і вачыма, плячамі і плячыма, але толькі людзьмі.

Звярніце ўвагу!

Трэба ўлічваць, што пры скланенні назоўнікаў націск можа не змяняць свайго месца, заставацца нерухомым ва ўсіх склонавых формах адзіночнага ліку, а ў некаторых выпадках і ў формах множнага ліку, напрыклад: спі́́на – спі́ны – спі́не – спі́ну – спі́най – на спі́не; спі́ны – спі́наў – спі́нам;валасы́ – валасо́ў – валаса́м;вы́падак – вы́падку – вы́падкам – у вы́падку, вы́падкі – вы́падкаў – вы́падкам; ле́бедзь – ле́бедзя – ле́бедзю – ле́бедзя – ле́бедзем – у ле́бедзі, ле́бедзі – ле́бедзяў – ле́бедзям; мо́ст – мо́ста – мо́сту – мо́ст – мо́стам – на мо́сце, але масты́ – масто́ў; бу́сел – бу́сла – бу́слу – бу́сла – бу́слам – у бу́сле, але буслы́ – бусло́ў – бусла́м; гу́рт – гу́рту – гу́рту – гу́рт – гу́ртам – у гу́рце, але гурты́ – гурто́ў – гурта́м.

Шмат пытанняў узнікае пры ўтварэнні форм з рухомым націскам, які пераходзіць на іншыя склады пры скланенні назоўніка. Пры гэтым некаторыя назоўнікі маюць варыянтныя формы, напрыклад: во́ўка і ваўка́, во́ўку і ваўку́, во́ўкам і ваўко́м; зу́бра і зубра́, зу́бру і зубру́, зу́брам і зубро́м; ву́жа і вужа́, ву́жу і вужу́, ву́жам і вужо́м, але толькі бу́р’ян – бур’яну́, бур’яну́, бур’яно́м; абу́х – абуха́, абуху́, абухо́м, го́рб – гарба́, гарбу́, гарбо́м.

Часта націск мяняецца пры ўтварэнні склонавых форм множнага ліку, напрыклад: арда́ – орды – о́рдаў – о́рдам; ве́цер – вятры́ – вятро́ў – вятра́м; а́драс – адрасы́ – адрасо́ў - адраса́м; цэ́п – цапы́ – цапо́ў - цапа́м; бро́д – брады́ – брадо́ў – брада́м; бру́с – брусы́ – брусо́ў – бруса́м; ве́рас – верасы́ - верасо́ў – вераса́м.

Гэта цікава.

На ўжыванні формы адзіночнага ліку ў значэнні множнага пабудавана сінекдаха – разнавіднасць метаніміі, троп, заснаваны на замене аднаго паняцця другім на аснове суаднясення іх колькасных прыкмет. Назоўнікам у форме адзіночнага ліку называецца з’ява, якая ўяўляе сабою мноства, сукупнасць аднародных прадметаў. Адбываецца замена значэння множнага ліку адзіночным, напрыклад: Якая ягада ў гэтым лесе! Воўк тут не водзіцца. У Р. Барадуліна: “Ад машын закурэлых, з загону 42 йдзе рабочы, а з ім селянін…” У М. Лермантава: “И слышно было до рассвета, как ликовал француз”.