В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка

 

Асаблівасці скланення прозвішчаў у сучаснай беларускай мове

Асноўныя цяжкасці і памылкі ва ўжыванні беларускіх прозвішчаў звязаны ў першую чаргу з адказам на пытанне: скланяецца ці не скланяецца тое ці іншае прозвішча?

У адрозненне ад агульных назоўнікаў, у аснове скланення якіх ляжыць паняцце граматычнага роду (мужчынскі, жаночы, ніякі), родавая прыналежнасць прозвішчаў вызначаецца полам іх носьбіта (мужчынскі і жаночы). Гэтым абумоўлена адсутнасць ніякага роду ў скланенні прозвічшаў.

Не скланяюцца:

- мужчынскія і жаночыя прозвішчы, суадносныя з назоўнікамі ніякага роду: Масла, Века, Скрабло, Калена;

- прозвішчы на націскны галосны: Крыўко, Галаўко, Ралько, Кралько;

- прозвішчы на -ых (-іх): Мялкіх, Чарных, Фаміных.

Якія прозвішчы скланяюцца, калі яны належаць мужчынам, і не скланяюцца, калі іх носьбітамі з'яўляюцца жанчыны?

Да такога тыпу прозвішчаў адносяцца:

- прозвішчы, якія заканчваюцца на зычны і -й: Бусел, Гусак, Галай, Козел, Дзяргай: Нячай – Р.В. Нячая – Д. Нячаю – Т. Нячаем – М. пры Нячаю, але Ганна  Нячай, Ганны Нячай, Ганне Нячай;

- прозвішчы, якія паходзяць ад уласных асабовых іменаў і мянушак на зычны і -й: Ахрэм – Р.В. Ахрэма – Д. Ахрэму – Т. Ахрэмам  – М. пры Ахрэму, але Людміла Ахрэм, Людмілы Ахрэм, Людміле Ахрэм;

- прозвішчы на -іч(-ыч), -овіч(-евіч): Зініч  – Р.В. Зініча – Д. Зінічу – Т. Зінічам  – М. пры Зінічу, але Марыя Зініч, Марыі Зініч, Марыяй Зініч; Хіневіч – Р.В. Хіневіча – Д. Хіневічу – Т. Хіневічам  – М. пры Хіневічу, але Ірына Хіневіч, Ірыны Хіневіч, Ірыне Хіневіч;

- прозвішчы на мяккі зычны, суадносныя з назоўнікамі мужчынскага роду: Кісель, Мазоль, Матыль, Свірасцель: Матыль – Р.В. Матыля – Д. Матылю – Т. Матылём  – М. пры Матылю, але Антаніна Матыль, Антаніны Матыль, Антаніне Матыль;

- прозвішчы неапелятыўнага походжання на ненаціскныя -а, -я, якія суадносяцца з назвамі прадметаў: Глебка– Р. Глебкі – Д. Глебку –  В. Глебку – Т. Глебкам  – М. пры Глебку, але Ніна Глебка, Ніны Глебка, Ніне Глебка; Слесарэнка– Р. Слесарэнкі – Д. Слесарэнку – В. Слесарэнку – Т. Слесарэнкам  – М. пры Слесарэнку, але Галіна Слесарэнка, Галіны Слесарэнка, Галіне Слесарэнка; Лабачэня– Р. Лабачэні – Д. Лабачэню – В. Лабачэню – Т. Лабачэнем  – М. пры Лабачэню, але Святлана Лабачэня, Святланы Лабачэня, Святлане Лабачэня.

Цікава адзначыць, што ў сучаснай беларускай мове дастаткова выразна вызначаецца тэндэнцыя да скланення такіх прозвішчаў на ненаціскное -а, якія належаць асобам жаночага полу: Саўчанка – Р. Саўчанкі – Д. Саўчанку і Саўчанцы –  В. Саўчанку – Т. Саўчанкам і Саўчанкай  – М. пры Саўчанку і Саўчанцы; Аношка – Р. Аношкі – Д. Аношку і Аношцы –  В. Аношку – Т. Аношкам і Аношкай  – М. пры Аношку і Аношцы.

Якія прозвішчы скланяюцца і набываюць склонавыя канчаткі ў залежнасці ад полу асобы? Гэта:

- прозвішчы апелятыўнага пахождання, якія ўтварыліся ад назваў жывёл, птушак, іншых прадметаў, суадносных з назоўнікамі жаночага роду на г, к, х і не націскныя -а, -я (пераважна славянскага і раманскага паходжання), тыпу Чайка, Песенька, Мурашка, Зялёнка, Сядуха, Весялуха, Верашчака. Калі прозвішча належыць асобе жаночага полу з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнцы–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкай– М. пры Зялёнцы; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядусе –  В. Сядуху – Т. Сядухай  – М. пры Сядусе.

Калі носьбітам прозвішча з'яўляецца мужчына, яно скланяецца як назоўнік мужчынскага роду на -а, -я з адпаведнай асновай: Зялёнка  – Р. Зялёнкі – Д. Зялёнку–  В. Зялёнку – Т. Зялёнкам– М. пры Зялёнку; Сядуха – Р. Сядухі – Д. Сядуху –  В. Сядуху – Т. Сядухам  – М. пры Сядуху.

-прозвішчы, суадносныя з назоўнікам агульнага роду (Заіка, Ціхоня, Плакса): Заіка – Д. Заіцы і Заіку – Т. Заікай і Заікам – М. пры Заіцы і Заіку.

Прозвішчы апелятыўнага паходжання на ненаціскное і націскное -а, акрамя тых, якія заканчваюцца на ненаціскныя -га, -ка, -ха, скланяюцца незалежна ад полу асобы як агульныя назоўнікі жаночага роду з адпаведным тыпам асновы (Крапіва, Канапля, Мятла, Пушча, Халява): Крапіва, Пушча – Р. Крапівы, Пушчы – Д. Крапіве, Пушчы –  В. Крапіву, Пушчу – Т. Крапівой, Пушчай  – М. пры Крапіве, Пушчы.

Мужчынскія прозвішчы на -аў(-оў, -ёў, -еў), -ін(-ын) і жаночыя на -ава, -ева, -іна(-ына) скланяюцца па змешанаму тыпу скланення: Кузьмін – Р. Кузьміна – Д. Кузьміну –  В. Кузьміна – Т. Кузьміным  – М. пры Кузьміну; Ільіна – Р. Ільіной – Д. Ільіной –  В. Ільіну – Т. Ільіной  – М. пры Ільіной.

У беларускіх, рускіх і ўкраінскіх двайных прозвішчах першая частка скланяецца, калі яна сама па сабе можа з'яўляцца самастойным прозвішчам: Лучыц-Федарэц – Р. Лучыца-Федарца – Д. Лучыцу-Федарцу –  В. Лучыца-Федарца – Т. Лучыцам-Федарцом  – М. пры Луцычу-Федарцу.

Памятайце, што калі ў Вашага вучня прозвішча тыпу Муха, Звяруга і яно павінна скланяцца, але гэта выклікае ў чалавека і яго блізкіх, сяброў, знаёмых негатыўную рэакцыю, то не трэба настойваць на правілах граматыкі.

З гісторыі беларускіх прозвішчаў. Прозвішчы – афіцыйныя спадчынныя сямейныя найменні – у старажытнасці былі саслоўнай прывілегіяй. На Беларусі ўзніклі ў 17-18 ст., аднак яшчэ ў першай палавіне 18 ст. не было ўстойлівых найменняў з кампанентам тыпу сучасных прозвішчаў. Многія з іх бяруць свой пачатак ад старажытных дахрысціянскіх імёнаў, якія ў 16-18 ст. усё больш страчвалі функцыю імя і набліжаліся да функцыі прозвішча.

Прозвішчы ў асноўным сфарміраваліся на базе іншых антрапонімаў: уласных асабовых імёнаў (Гардзей, Конан, Міхей, Петрык, Касцюшка, Пятрашка, Аксёнчык, Аляксейчык, Фядосік, Іванюта і інш.); іменаў-мянушак апелятыўнага паходжання (Бусел, Вечар, Гарох, Качан, Салавей, Вярба, Каляда, Баразна, Груца, Века, Масла, Скрабло, Белы, Босы, Чорны, Бяздомны, Галаваты і інш.); назваў асоб па прафесіі, занятку, сацыяльнай і нацыянальнай прыналежнасці (Алейнік, Берднік, Ганчар, Чабатар, Літвін і інш.); імёнаў па бацьку (Пятровіч, Клімовіч і інш.); назваў асоб па населеных пунктаў (Пінчук, Старобінец, Кобрынскі, Слуцкі і інш.)

Тэрытарыяльна прозвішчы з рознымі суфіксамі размяркаваны неаднолькава. Зона найбольшай канцэнтрацыі прозвішчаў з суфіксамі -оў, -аў, -еў, -ін(-ын) – усходнія раёны Магілёўскай вобласці (болей за 50% усіх прозвішчаў); а ў раёне Гродна і Ліды іх зусім няма. Позвішчы з суфіксамі -овіч(-авіч), -евіч(-эвіч) максімальна пашыраны ў раёне Вілейкі, Бягомля (больш за 50%), на іншых тэрыторыях па меры аддалення колькасць іх змяншаецца. Прозвішчы з суфіксамі -ук (-юк), -чук сканцэнтраваны на Кобрыншчыне (болей за 50%), а прозвішчы з суфіксамі -ёнак (-онак) адзначаны на Паўднёвым Усходзе Мінскай вобласці.

Гэта цікава. Прозвішчы выступаюць сваеасаблівым сродкам у мастацкім тэксце, які дапамагае стварыць рэгіянальны каларыт падзей, яскравей увасобіць ідэйную задумку аўтара. Прозвішча літаратурных герояў прыдумваюцца аўтарам на ўзор існуючых для больш глыбокай характарыстыкі персанажаў. У такіх прозвішчах семантыка ўтваральнай асновы падказвае чытачу некаторыя рысы іх носьбітаў. Гэты прыём дазваляе аўтару яшчэ да раскрыцця сутнасці персанажа даць яму мікрахарактарыстыку ці падкрэсліць нейкую яго асаблівасць. Напрыклад, Дунін-Марцінкевіч вынайшоў прозвішчы для прастаўнікоў афіцыйных улад са станоўчай ацэкай – маршалак Пачціўскі (ад слова "пачцівы"), суддзя Сакальніцкі ("чалавек з сакаліным вокам") і адмоўнай ацэнкай – станавы прыстаў Кручкоў (робіць розныя "кручкі", каб вымагчы хабар), пісар Пісулькін (вядзе малазначныя "запісы", "пісулькі" – ад здзеклівай афарбоўкі слова "пісаць"). Трапна карыстаецца "гаворачымі" прозвішчамі Кандрат Крапіва: хутаранін Ваўчэцкі, пан Скнарэцкі, прайдзісвет Гарлахвацкі, сумленны, але палахлівы Туляга, прыстасаванец Жлукта. Майстар матываваных прозвішчаў і Кузьма Чорны, хоць да гэтага прыёму ён звяртаўся не часта: рэгістратар папер Чарнілюк, Чыстапіс, рэпарцёры Ганарарны, Пастрочны, шляхцічы Свінацяробскі, Падхвастовіч, Парасяціч. Эфект парадыйнай характарыстыкі ў падобных выпадках грунтуецца на наўмысным ажыўленні значэння апелятыўнай утваральнай асновы прозвішча. Навука, якая займаецца вывучэннем такіх прозвішчаў называецца Паэтычная антрапанімія.

Што такое апелятыўнае паходжанне прозвішча? Апелятыўнае паходжанне прозвішча – гэта наяўнасць аманімічных адносін паміж  прозвішчам і агульным назоўнікам, параўн.: Зялёнка – прозвішча і зялёнка – грыб; Маляўка – прозвішча і маляўка – агульны рознаскланяльны назоўнік; Калыска – прозвішча і калыска – агульны назоўнік; Каробка – прозвішча і каробка – агульны назоўнік, які абазначае канкрэтны прадмет і інш.

В.Г.Качан, кандытат філалагічных навук,

дацэнт кафедры беларускага

 і рускага мовазнаўства

 БДПУ імя Максіма Танка