УМК по "Культуре белорусской речи"

24-09-2018 Публикации

Программа и методические рекомендации по дисциплине "Культура белорусской речи" для студентов 3 курса филологического факультета

Установа вышэйшай адукацыі

“Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт

імя Максіма Танка”

ЗАЦВЯРДЖАЮ

Прарэктар па вучэбнай рабоце

ўстановы вышэйшай адукацыі

“Беларускі дзяржаўны педагагічны

ўніверсітэт імя Максіма Танка”

______________ У. У. Шлыкаў

“ ” _______________2016 г.

Рэгістрацыйны № УД _______/ вуч.

Культура маўлення

Вучэбная праграма ўстановы вышэйшай адукацыі

па вучэбнай дысцыпліне для спецыяльнасцей:

1 – 02 03 01 Беларуская мова і літаратура

1 – 02 03 03 Беларуская мова і літаратура.

Замежная мова (англійская)

2016 г.

Вучэбная праграма складзена на аснове тыпавой вучэбнай праграмы “Культура маўлення”, зацверджанай 26.02.2011 г., рэгістрацыйны нумар ТД – А.387 / тып.

СКЛАДАЛЬНІК:

Н. П. Лобань, дацэнт кафедры беларускага мовазнаўства ўстановы вышэйшай адукацыі “Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка”, кандыдат філалагічных навук, дацэнт

РЭКАМЕНДАВАНА ДА ЗАЦВЯРДЖЭННЯ:

Кафедрай беларускага мовазнаўства ўстановы вышэйшай адукацыі “Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка”

(пратакол № 9 ад 28.03. 2016 г.)

Загадчык кафедры

беларускага мовазнаўства Д. В. Дзятко

Навукова-метадычным саветам ўстановы вышэйшай адукацыі “Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка”

(пратакол № 5 ад 26.04. 2016 г.)

Афармленне вучэбнай праграмы і суправаджальных матэрыялаў дзеючым патрабаванням Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь адпавядае.

Метадыст вучэбна-метадычнага

ўпраўлення БДПУ __________ С. А. Старадуб

ТЛУМАЧАЛЬНАЯ ЗАПІСКА

Мэта вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” – падрыхтаваць высокакваліфікаваных спецыялістаў для выкладання беларускай мовы ў навучальных установах рознага тыпу, садзейнічаць павышэнню маўленчай культуры, выпрацаваць і замацаваць практычныя ўменні і навыкі граматнага карыстання вуснай і пісьмовай мовай.

Задачы вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення”:

– даць веды тэарэтычных асноў красамоўства, культуры маўлення, тэхнікі выразнага вуснага маўлення;

– удасканаліць навыкі беларускага вуснага і пісьмовага маўлення;

– навучыць студэнтаў практычна прымяняць набытыя веды ў сваёй прафесійнай дзенасці, у школьным вучэбным працэсе;

– спрыяць падрыхтоўцы шырока адукаваных, з крэатыўным мысленнем маладых спецыялістаў, здольных да творчасці, да вырашэння складаных праблем у сферы прафесійна-дзелавых зносін.

Вывучэнне вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” павінна забяспечыць фарміраванне ў студэнтаў акадэмічных, сацыяльна-асобасных і прафесійных кампетэнцый.

Патрабаванні да акадэмічных кампетэнцый

Студэнт павінен:

АК-1. Умець прымяняць базавыя навукова-тэарэтычныя веды для рашэння тэарэтычных і практычных задач.

АК-2. Валодаць метадамі навукова-педагагічнага даследавання.

АК-3. Валодаць даследчыцкімі навыкамі.

АК-4. Умець працаваць самастойна.

АК-5. Быць здольным ствараць новыя ідэі (валодаць крэатыўнасцю).

АК-6. Валодаць міждысцыплінарным падыходам да вырашэння праблем.

АК-7. Мець навыкі, якія звязаны з выкарыстаннем тэхнічных сродкаў, кіраваннем інфармацыяй і працай з камп’ютарам.

АК-8. Валодаць навыкамі вуснай і пісьмовай камунікацыі.

АК-9. Умець вучыцца, павышаць сваю кваліфікацыю на працягу ўсяго жыцця.

Патрабаванні да сацыяльна-асобасных кампетэнцый спецыяліста

Студэнт павінен:

САК-3. Валодаць здольнасцю да міжасобасных камунікацый.

САК-5. Быць здольным да крытыкі і самакрытыкі.

САК-6. Умець працаваць у камандзе.

Патрабаванні да прафесійных кампетэнцый

Студэнт павінен быць здольным:

ПК-1. Кіраваць вучэбна-пазнавальнай і вучэбна-даследчыцкай дзейнасцю навучэнцаў.

ПК-2. Выкарыстоўваць аптымальныя метады, формы і сродкі навучання.

ПК-4. Арганізоўваць самастойную працу навучэнцаў.

ПК-17. Ажыццяўляць прафесійную самаадукацыю і самавыхаванне з мэтай удасканалення прафесійнай дзейнасці.

У выніку вывучэння вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” студэнт павінен ведаць:

– асноўныя паняцці і катэгорыі, якія вывучаюцца па ходу засваення дысцыпліны;

– гісторыю станаўлення і развіцця красамоўства і культуры маўлення;

– асаблівасці вуснага публічнага маўлення;

– асноўныя камунікатыўныя якасці маўлення і моўныя нормы;

– прычыны парушэння правільнасці, дакладнасці, лагічнасці маўлення і лінгвістычныя ўмовы іх забеспячэння;

– тэхнічныя характарыстыкі маўлення;

– навуковую і даведачную літаратуру па дадзенай галіне навукі.

У выніку вывучэння вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” студэнт павінен умець:

– выкарыстоўваць набытыя навыкі на практыцы ў сваёй прафесійнай дзейнасці;

– прытрымлівацца нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы;

– выбіраць і арганізоўваць выкарыстанне моўных сродкаў у адпаведнасці з маўленчай сітуацыяй і этыкай зносін;

– пазбягаць тыповых памылак маўлення, прытрымлівацца правільнасці, дакладнасці, лагічнасці і іншых якасцей маўлення;

– весці пошук і аналіз неабходнай інфармацыі з розных крыніц, у тым ліку са слоўнікаў, з мэтай падрыхтоўкі вусных паведамленняў і рэфератаў;

– рабіць аналіз тэкстаў (вусных паведамленняў) розных стыляў, жанраў, формаў;

– рашаць лінгвістычныя задачы і тэсты, што служаць замацаванню вучэбнага матэрыялу.

У выніку вывучэння вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” студэнт павінен валодаць:

– культурай вуснага і пісьмовага маўлення;

– нормамі літаратурнай мовы;

– літаратурным вымаўленнем;

– уменнямі наладжваць зносіны на роднай мове ў прафесійна-дзелавой сферы.

Месца вучэбнай дысціпліны ў шэрагу іншых дысцыплін. У сістэме лінгвістычных дысцыплін “Культура маўлення” на філалагічных факультэтах са спецыяльнасцю “беларуская мова” займае надзвычай важнае месца. Выкладанне дысцыпліны мае свае асаблівасці, абумоўленыя спецыфікай беларуска-рускага двухмоўя, таму працэсы і факты культуры беларускага маўлення часам супастаўляюцца з фактамі і працэсамі культуры рускага маўлення.

Сувязь вучэбнай дысцыпліны з іншымі дысцыплінамі. Пры вывучэнні вучэбнай дысцыпліны прадугледжваецца пераемнасць і сувязь яго з іншымі лінгвістычнымі дысцыплінамі (сучаснай беларускай літаратурнай мовай, стылістыкай, актуальнымі праблемамі беларускай мовы і інш.), а таксама са школьным курсам беларускай мовы. Асаблівая ўвага пры выкладанні асобных тэм павінна ўдзяляцца вывучэнню спецыфічных рыс беларускага маўлення, што з’яўляецца надзвычай важным ва ўмовах білінгвізму. Лекцыйныя і практычныя заняткі, прадугледжаныя вучэбным планам, узаемна звязаны і арганічна дапаўняюць адно аднаго, даючы магчымасць паглыбіць і ўдасканаліць набытыя веды. Пэўная колькасць тэм па вучэбнай дысцыпліне адведзена на самастойнае вывучэнне. Такая праца прывівае навыкі самастойнай вучобы, выхоўвае ў студэнтаў адказнасць, будзіць імкненне да самаразвіцця.

У адпаведнасці з вучэбным планам установы вышэйшай адукацыі “Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя Максіма Танка” на вывучэнне вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” на 3 курсе адводзіцца: усяго – гадзіны, аўдыторных – гадзін, на самастойную працу – гадзін.

Форма атрымання вышэйшай адукацыі – дзённая і завочная.

Размеркаванне гадзін па семестрах на дзённым аддзяленні:

5 семестр:

Лекцыі – 20 гадзін.

Практычныя заняткі – 14 гадзін.

На самастойную працу – гадзіны.

Форма атэстацыі па вучэбнай дысцыпліне – залік.

На завочнай форме атрымання вышэйшай адукацыі на вывучэнне вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” на 3 курсе адводзіцца: аўдыторных – 12 гадзін, на самастойную працу – гадзін.

Колькасць аўдыторных гадзін наступная: лекцыі – 8 гадзін, практычныя – 4 гадзіны, самастойная праца – гадзін.

Форма атэстацыі па вучэбнай дысцыпліне – залік.

ЗМЕСТ ВУЧЭБНАГА МАТЭРЫЯЛУ

Уводзіны.

1.1 Прадмет і задачы курса “Культура маўлення", яго месца ў сістэме лінгвістычных дысцыплін і гуманітарнай адукацыі. Кампетэнтнасныя патрабаванні да выпускнікоў вышэйшых навучальных устаноў.

1.2 Асноўныя тэрміны і паняцці курса: мова, маўленне, культура, маўленчая дзейнасць, маўленчая камунікацыя, маўленчыя паводзіны, прафесійнае маўленне, публічнае маўленне, культура маўлення, асноўныя камунікатыўныя якасці маўлення, агульная культура чалавека, тэхнічныя характарыстыкі маўлення і інш.

1.3 Роля дысцыпліны “Культура маўлення” ў фарміраванні і развіцці сацыяльна-асобасных і сацыяльна-прафесійных, дзелавых кампетэнцый выпускнікоў вышэйшых навучальных устаноў.

2. З гісторыі красамоўства і культуры маўлення.

2.1 Красамоўства ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. Прадстаўнікі старажытнагрэчаскага і старажытнарымскага красамоўства. Вытокі беларускага красамоўства (творы К. Тураўскага, А. Смаленскага).

2.2 Роля Ф. Скарыны, В. Цяпінскага, С. Буднага, М. Сматрыцкага, Л. Зізанія і інш. у развіцці і станаўленні моўнай культуры Беларусі ў ХVІ – ХVІІ стст. Значэнне творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, Цёткі, М. Багдановіча, М. Гарэцкага, З. Бядулі і інш. пісьменнікаў у развіцці і ўдасканаленні беларускай літаратурнай мовы. Праблемы культуры слова і маўлення на старонках газеты “Наша ніва”.

2.3 Стварэнне навуковых асноў стылістыкі і культуры маўлення ў беларускай філалогіі ХХ ст. Навуковы ўклад беларускіх пісьменнікаў (Я. Колас, К. Чорны, К. Крапіва, М. Лужанін, Я. Скрыган, П. Глебка і інш.) у распрацоўку пытанняў культуры беларускай літаратурнай мовы.

2.4 Пытанні культуры маўлення ў працах вядомых беларускіх, рускіх, а таксама зарубежных вучоных.

2.5 “Народная лінгвістыка” пра культуру слова, ролю мовы ў жыцці грамадства.

2.6 Практычныя і тэарэтычныя задачы красамоўства і культуры маўлення на сучасным этапе.

3. Культура вуснага публічнага маўлення.

3.1 Публічнае маўленне, спецыфіка вуснага публічнага маўлення. Роды і віды /жанры/ красамоўства. Тыпы публічнага маўлення.

3.2 Прафесійнае маўленне. Культура маўлення настаўніка.

3.3 Падрыхтоўка да публічнага маўлення.

3.4 Аналіз і самааналіз праведзенага выступлення.

4. Асноўныя камунікатыўныя якасці маўлення. Паняцце культуры маўлення і камунікатыўных якасцяў маўлення.

4.1 Правільнасць маўлення.

4.1.1 Правільнасць маўлення ў агульнай сістэме камунікатыўных якасцяў маўлення. Правільнасць маўлення і літаратурная норма. Паняцце нормы літаратурнай мовы. Тыпы моўных нормаў: арфаэпічныя, арфаграфичныя, акцэнталагічныя, лексічныя, фразеалагічныя, марфалагічныя, сінтаксічныя, стылістычныя і інш. Нарматыўнасць і варыянтнасць. Межы варыянтнасці нормаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы.

4.1.2 Правільнасць маўлення і акцэнталагічныя, арфаграфічныя нормы беларускай мовы. Асаблівасці беларускага націску. Націск у словах і граматычных формах. Акцэнталагічныя памылкі. Акцэнтныя і акцэнтна-фанетычныя варыянты, зменлівасці акцэнталагічных нормаў. Правілы беларускай арфаграфіі (новая рэдакцыя).

4.1.3 Правільнасць маўлення і арфаэпічныя нормы. Правільнасць маўлення і арфаэпічныя нормы беларускай мовы. Асаблівасці фанетычнай сістэмы беларускай мовы і правілы літаратурнага вымаўлення галосных, зычных і спалучэнняў зычных гукаў. Вымаўленне некаторых граматычных формаў. Прычыны парушэння арфаэпічных нормаў. Арфаэпічная варыянтнасць у межах нормы.

4.1.4 Правільнасць маўлення: лексічныя, фразеалагічныя нормы. Правільнасць маўлення і паняцце лексічнай і фразеалагічнай нормы. Лексічная і фразеалагічная норма як гістарычна зменлівая катэгорыя. Лексічная і фразеалагічная варыянтнасць у межах нормы. Адхіленні ад лексічнай і фразеалагічнай нормы.

4.1.5 Правільнасць маўлення: марфалагічныя нормы. Правільнасць маўлення і марфалагічныя нормы беларускай мовы. Гістарычная рухомасць марфалагічнай нормы. Ваганні марфалагічных нормаў і марфалагічныя варыянты ў межах нормы.

4.1.6 Асаблівасці беларускай марфалогіі. Асноўныя нормы ўжывання назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў, прыслоўяў, дзеясловаў і дзеяслоўных формаў. Некаторыя асаблівасці ўжывання службовых часцін мовы. Адхіленні ад марфалагічнай нормы. Асноўныя крытэрыі вызначэння марфалагічнай нормы.

4.1.7 Правільнасць маўлення: словаўтваральныя нормы. Правільнасць маўлення і словаўтваральныя нормы беларускай мовы. Нарматыўнасць і прадуктыўныя словаўтваральныя мадэлі. Асаблівасці словаўтварэння розных часцін мовы. Парушэнні словаўтваральных нормаў беларускай мовы. Унармаванне словаўтварэння і напісання слоў.

4.1.8 Правільнасць маўлення: сінтаксічныя нормы. Правільнасць маўлення і сінтаксічныя нормы беларускай мовы.

4.1.9 Асаблівасці беларускага сінтаксісу. Тыповыя парушэнні сінтаксічных нормаў пры дапасаванні і кіраванні ў беларускай мове і інш. Асноўныя тыпы варыянтаў у межах сінтаксічнай нормы. Зменлівасць сінтаксічнай нормы.

4.1.10 Правільнасць маўлення: стылістычныя нормы. Правільнасць маўлення і паняцце стылістычнай нормы. Матываванае выкарыстанне моўных сродкаў, нарматыўнасць і мэтазгоднасць іх ужывання. Выбар варыянтных сродкаў у залежнасці ад сферы іх выкарыстання.

4.2 Дакладнасць і лагічнасць маўлення

4.2.1 Паняцце дакладнасці маўлення. Асноўныя прычыны парушэння дакладнасці маўлення. Лінгвістычныя ўмовы забеспячэння дакладнасці маўлення.

4.2.2 Лагічнасць як камунікатыўная якасць маўлення. Маўленне і мысленне. Сувязь лагічнасці маўлення з дакладнасцю выказвання. Парушэнне лагічнасці маўлення. Лінгвістычныя сродкі забеспячэння лагічнасці маўлення (дакладнасць словаўжывання, парадак слоў у сказе, сэнсавая несупярэчлівасць сувязі слоў у сказе, адпаведнасць прадметнай і паняційнай лагічнасці, правільная арганізацыя тэксту і інш.).

4.2.3 Тыповыя памылкі-алагізмы.

4.2.4 Плеаназмы і таўталогія як разнавіднасці збыткоўнай інфармацыі. Устойлівыя выразы і сінтаксічныя канструкцыі, пабудаваныя на свядомым парушэнні лагічных сувязяў.

4.3 Чысціня, багацце (разнастайнасць), дарэчнасць, выразнасць маўлення.

4.4.1 Чысціня маўлення і моўная беднасць, іх суадносіны. Моўныя сродкі, што парушаюць чысціню маўлення: канцылярызмы і штампы, словы-паразіты, жарганізмы, іншамоўныя словы, вульгарызмы, наватворы (“штучныя словы”), дыялектызмы і інш.

4.4.2 Актыўны слоўнікавы запас. Структурна-моўныя сродкі забеспячэння багацця маўлення (запас слоў, лексічнае, фразеалагічнае і семантычнае багацце маўлення, сінтаксічнае і інтанацыйнае багацце арганізацыі моўных сродкаў у маўленні і інш.).

4.4.3 Паняцце дарэчнасці маўлення. Прынцып маўленчай мэтазгоднасці. Дарэчнасць стылявая, кантэкстуальная, сітуацыйная, асобасна-псіхалагічная.

4.4.4 Паняцце выразнасці маўлення. Крыніцы і асноўныя ўмовы выразнасці маўлення: Выкарыстанне мастацкіх сродкаў мовы. Відыь тропаў і стылістычных фігур. Прыёмы ажыўлення маўлення. Унікненне недарэчнай вобразнасці. Слоўнікі-даведнікі, арыентаваныя на выпраўленне памылак і цяжкасцей вуснага маўлення, іх значэнне.

5. Тэхніка і выразнасць вуснага маўлення.

5.1 Паняцце тэхнікі маўлення. Састаўныя элементы тэхнікі маўлення. Асаблівасці маўленчага дыхання. Голас, якасці голасу настаўніка: мілагучнасць, тэмбр, вышыня, гнуткасць, палётнасць, вынослівасць і інш. Дыкцыя. Інтанацыя. Тэмп маўлення. Лагічныя і псіхалагічныя паўзы ў вусным маўленні. Асноўныя стылі маўлення.

5.2 Узаемадзеянне вербальных і невербальных сродкаў маўленчай дзейнасці. Паняцце “мова знешняга выгляду педагога”. Жэсты, іх сутнасць і прызначэнне. Міміка, рух, поза моўцы.

Вучэбна-метадычная карта дысцыпліны

(дзённая форма атрымання вышэйшай адукацыі)

№ раздзела, тэмы	Назва раздзела, тэмы	Колькасць аўдыторных гадзін		Літаратура	Формы кантролю
№ раздзела, тэмы	Назва раздзела, тэмы	Лекцыі	Практычныя заняткі	Літаратура	Формы кантролю
	Культура маўлення	20	14
1.	Уводзіны	2
	1. Прадмет і задачы курса, яго месца ў сістэме лінгвістычных дысцыплін і гуманітарнай адукацыі. Кампетэнтнасныя патрабаванні да выпускнікоў ВНУ. 2 Асноўныя тэрміны і паняцці курса. 3 Роля дысцыпліны “Культура маўлення” ў фарміраванні і развіцці сацыяльна-асобасных і сацыяльна-прафесійных, дзелавых кампетэнцый выпускнікоў вышэйшых навучальных устаноў.	2		1, 2, 4, 5, 10
2.	З гісторыі красамоўства і культуры маўлення.	2
	1 Красамоўства ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. Прадстаўнікі старажытнагрэчаскага і старажытнарымскага красамоўства. Вытокі беларускага красамоўства. 2 Роля Ф. Скарыны, В. Цяпінскага, С. Буднага, М. Сматрыцкага, Л. Зізанія і інш. у развіцці і станаўленні моўнай культуры Беларусі ў ХVІ – ХVІІ стст. Значэнне творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, Цёткі, М. Багдановіча, М. Гарэцкага, З. Бядулі і інш. Праблемы культуры слова і маўлення на старонках газеты “Наша ніва”. 3 Стварэнне навуковых асноў стылістыкі і культуры маўлення ў беларускай філалогіі ХХ ст. Навуковы ўклад беларускіх пісьменнікаў у распрацоўку пытанняў культуры беларускай літаратурнай мовы.	2		1, 2, 4, 5, 10	Вуснае апыт- ванне, дыялог
	1 Пытанні культуры маўлення ў працах вядомых беларускіх, рускіх, а таксама зарубежных вучоных. 2 “Народная лінгвістыка” пра культуру слова, ролю мовы ў жыцці грамадства. 3 Практычныя і тэарэтычныя задачы красамоўства і культуры маўлення на сучасным этапе.	2		1, 2, 4, 5, 10	Вуснае апыт- ванне, дыялог
3.	Культура вуснага публічнага маўлення.	2
	1 Публічнае маўленне, спецыфіка вуснага публічнага маўлення. Роды і віды /жанры/ красамоўства. Тыпы публічнага маўлення. 2 Прафесійнае маўленне. Культура маўлення настаўніка. 3 Падрыхтоўка да публічнага маўлення. 4 Аналіз і самааналіз праведзенага выступлення.	2		8, 9	Франтальнае апытванне. Аналіз вуснага паведамлення
4.	Асноўныя камунікатыўныя якасці маўлення. Паняцце культуры маўлення і камунікатыўных якасцяў маўлення.	12	14
	4.1 Правільнасць маўлення.
	1 Правільнасць маўлення ў агульнай сістэме камунікатыўных якасцяў маўлення. Правільнасць маўлення і літаратурная норма. Паняцце нормы літаратурнай мовы. Тыпы моўных нормаў. 2 Правільнасць маўлення і акцэнталагічныя, арфаграфічныя нормы беларускай мовы. Асаблівасці беларускага націску. Націск у словах і граматычных формах. Акцэнталагічныя памылкі. Акцэнтныя і акцэнтна-фанетычныя варыянты, зменлівасці акцэнталагічных нормаў. 3 Правілы беларускай арфаграфіі (новая рэдакцыя). 1 Правільнасць маўлення і арфаэпічныя нормы беларускай мовы. 2 Правільнасць маўлення: лексічныя, фразеалагічныя нормы. Правільнасць маўлення і паняцце лексічнай і фразеалагічнай нормы. 3 Фанетычная транскрыпцыя	2	2 2	1, 2, 3, 4, 5, 12	Камбінаванае апытванне, праверка практыкаванняў Выкананне практыкаванняў. Праца з карткамі



	1 Правільнасць маўлення: марфалагічныя нормы. Правільнасць маўлення і марфалагічныя нормы беларускай мовы. 2 Асаблівасці беларускай марфалогіі. Асноўныя нормы ўжывання назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў, прыслоўяў, дзеясловаў і дзеяслоўных формаў. Адхіленні ад марфалагічнай нормы. 3 Правільнасць маўлення: словаўтваральныя нормы. Правільнасць маўлення і словаўтваральныя нормы беларускай мовы.	2	4	1, 2, 3, 4, 5	Праверка выканання практыкаваняў
	1 Правільнасць маўлення: сінтаксічныя нормы. Правільнасць маўлення і сінтаксічныя нормы беларускай мовы. 2 Асаблівасці беларускага сінтаксісу. Тыповыя парушэнні сінтаксічных нормаў пры дапасаванні і кіраванні ў беларускай мове і інш. 3 Правільнасць маўлення: стылістычныя нормы. Правільнасць маўлення і паняцце стылістычнай нормы. Матываванае выкарыстанне моўных сродкаў, нарматыўнасць і мэтазгоднасць іх ужывання.	2	2	1, 2, 3, 4, 5	Праверка выканання практыкаваняў. Пісьмовая самастойная работа
	4.2 Дакладнасць і лагічнасць маўлення.
	1 Паняцце дакладнасці маўлення. Асноўныя прычыны парушэння дакладнасці маўлення. Лінгвістычныя ўмовы забеспячэння дакладнасці маўлення. 2 Лагічнасць як камунікатыўная якасць маўлення. Маўленне і мысленне. Сувязь лагічнасці маўлення з дакладнасцю выказвання. Парушэнне лагічнасці маўлення. Лінгвістычныя сродкі забеспячэння лагічнасці маўлення. 3 Тыповыя памылкі-алагізмы. 4 Плеаназмы і таўталогія як разнавіднасці збыткоўнай інфармацыі. Устойлівыя выразы і сінтаксічныя канструкцыі, пабудаваныя на свядомым парушэнні лагічных сувязяў.	2	2	1, 2, 4, 5, 10, 11	Франтальнае і індывідуальнае апытванне
	4.3 Чысціня, багацце (разнастайнасць), дарэчнасць, выразнасць маўлення.
	1 Чысціня маўлення і моўная беднасць, іх суадносіны. Моўныя сродкі, што парушаюць чысціню маўлення. 2 Актыўны слоўнікавы запас. Структурна-моўныя сродкі забеспячэння багацця маўлення (запас слоў, лексічнае, фразеалагічнае і семантычнае багацце маўлення, сінтаксічнае і інтанацыйнае багацце арганізацыі моўных сродкаў у маўленні і інш.). 3 Паняцце дарэчнасці маўлення. Прынцып маўленчай мэтазгоднасці. Дарэчнасць стылявая, кантэкстуальная, сітуацыйная, асобасна-псіхалагічная. 4 Паняцце выразнасці маўлення. Крыніцы і асноўныя ўмовы выразнасці маўлення. Слоўнікі-даведнікі, арыентаваныя на выпраўленне памылак і цяжкасцей вуснага маўлення, іх значэнне.	2	2	1, 2, 4, 5, 10, 11	Франтальнае апытванне
5	Тэхніка і выразнасць вуснага маўлення.
	1 Паняцце тэхнікі маўлення. Састаўныя элементы тэхнікі маўлення. Асаблівасці маўленчага дыхання. Голас, якасці голасу настаўніка. Дыкцыя. Інтанацыя. Тэмп маўлення. Асноўныя стылі маўлення. 2 Узаемадзеянне вербальных і невербальных сродкаў маўленчай дзейнасці. Паняцце “мова знешняга выгляду педагога”. Жэсты, іх сутнасць і прызначэнне. Міміка, рух, поза моўцы.	2		1, 2, 4, 5, 9, 11, 12	Аналіз вуснага паведамлення
	Усяго гадзін на 3 курсе: 34	20	14		залік
	Усяго гадзін: г.

Вучэбна-метадычная карта дысцыпліны

(завочная форма атрымання вышэйшай адукацыі)

№ раздзела, тэмы	Назва раздзела, тэмы	Колькасць аўдыторных гадзін		Літаратура	Формы кантролю
№ раздзела, тэмы	Назва раздзела, тэмы	Лекцыі	Практычныя заняткі	Літаратура	Формы кантролю
	Культура маўлення	8	4
1.	Уводзіны	0,5
	1. Прадмет і задачы курса, яго месца ў сістэме лінгвістычных дысцыплін і гуманітарнай адукацыі. Кампетэнтнасныя патрабаванні да выпускнікоў ВНУ. 2 Асноўныя тэрміны і паняцці курса. 3 Роля дысцыпліны “Культура маўлення” ў фарміраванні і развіцці сацыяльна-асобасных і сацыяльна-прафесійных, дзелавых кампетэнцый выпускнікоў вышэйшых навучальных устаноў.	0,5		1, 2, 4, 5, 10
2.	З гісторыі красамоўства і культуры маўлення.	0,5
	1 Красамоўства ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. Прадстаўнікі старажытнагрэчаскага і старажытнарымскага красамоўства. Вытокі беларускага красамоўства. 2 Роля Ф. Скарыны, В. Цяпінскага, С. Буднага, М. Сматрыцкага, Л. Зізанія і інш. у развіцці і станаўленні моўнай культуры Беларусі ў ХVІ – ХVІІ стст. Значэнне творчасці В. Дуніна-Марцінкевіча, Ф. Багушэвіча, Я. Купалы, Я. Коласа, Цёткі, М. Багдановіча, М. Гарэцкага, З. Бядулі і інш. Праблемы культуры слова і маўлення на старонках газеты “Наша ніва”. 3 Стварэнне навуковых асноў стылістыкі і культуры маўлення ў беларускай філалогіі ХХ ст. Навуковы ўклад беларускіх пісьменнікаў у распрацоўку пытанняў культуры беларускай літаратурнай мовы.			1, 2, 4, 5, 10	Вуснае апыт- ванне, дыялог
	1 Пытанні культуры маўлення ў працах вядомых беларускіх, рускіх, а таксама зарубежных вучоных. 2 “Народная лінгвістыка” пра культуру слова, ролю мовы ў жыцці грамадства. 3 Практычныя і тэарэтычныя задачы красамоўства і культуры маўлення на сучасным этапе.	0,5		1, 2, 4, 5, 10	Вуснае апыт- ванне, дыялог
3.	Культура вуснага публічнага маўлення.	0,5
	1 Публічнае маўленне, спецыфіка вуснага публічнага маўлення. Роды і віды /жанры/ красамоўства. Тыпы публічнага маўлення. 2 Прафесійнае маўленне. Культура маўлення настаўніка. 3 Падрыхтоўка да публічнага маўлення. 4 Аналіз і самааналіз праведзенага выступлення.	0,5		8, 9	Франтальнае апытванне, дыялог
4.	Асноўныя камунікатыўныя якасці маўлення. Паняцце культуры маўлення і камунікатыўных якасцяў маўлення.	7	4
	4.1 Правільнасць маўлення.
	1 Правільнасць маўлення ў агульнай сістэме камунікатыўных якасцяў маўлення. Правільнасць маўлення і літаратурная норма. Паняцце нормы літаратурнай мовы. Тыпы моўных нормаў. 2 Правільнасць маўлення: акцэнталагічныя і арфаграфічныя нормы. Асаблівасці беларускага націску. Правілы беларускай арфаграфіі (новая рэдакцыя). 3 Правільнасць маўлення і арфаэпічныя нормы беларускай мовы. Прычыны парушэння арфаэпічных нормаў. Арфаэпічная варыянтнасць у межах нормы. Фанетычная транскрыпцыя. 4 Правільнасць маўлення: лексічныя, фразеалагічныя нормы. Правільнасць маўлення і паняцце лексічнай і фразеалагічнай нормы.	2	1	1, 2, 3, 4, 5, 12	Камбінаванае апытванне, праверка практыкаванняў. Праца з карткамі
		2	1	1, 2, 3, 4, 5, 12
	1 Правільнасць маўлення: марфалагічныя нормы. Правільнасць маўлення і марфалагічныя нормы беларускай мовы. 2 Асаблівасці беларускай марфалогіі. Асноўныя нормы ўжывання назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў, займеннікаў, прыслоўяў, дзеясловаў і дзеяслоўных формаў. Адхіленні ад марфалагічнай нормы. 3 Правільнасць маўлення: словаўтваральныя нормы. Правільнасць маўлення і словаўтваральныя нормы беларускай мовы.	2	1	1, 2, 3, 4, 5	Праверка выканання практыкаваняў. Пісьмовая самастойная работа
	1 Правільнасць маўлення: сінтаксічныя нормы. Правільнасць маўлення і сінтаксічныя нормы беларускай мовы. 2 Асаблівасці беларускага сінтаксісу. Тыповыя парушэнні сінтаксічных нормаў пры дапасаванні і кіраванні ў беларускай мове і інш. 3 Правільнасць маўлення: стылістычныя нормы. Правільнасць маўлення і паняцце стылістычнай нормы. Матываванае выкарыстанне моўных сродкаў, нарматыўнасць і мэтазгоднасць іх ужывання.	2	1	1, 2, 3, 4, 5	Праверка выканання практыкаваняў.
	4.2 Дакладнасць і лагічнасць маўлення.
	1 Паняцце дакладнасці маўлення. Асноўныя прычыны парушэння дакладнасці маўлення. Лінгвістычныя ўмовы забеспячэння дакладнасці маўлення. 2 Лагічнасць як камунікатыўная якасць маўлення. Маўленне і мысленне. Сувязь лагічнасці маўлення з дакладнасцю выказвання. Парушэнне лагічнасці маўлення. Лінгвістычныя сродкі забеспячэння лагічнасці маўлення. 3 Тыповыя памылкі-алагізмы. 4 Плеаназмы і таўталогія як разнавіднасці збыткоўнай інфармацыі. Устойлівыя выразы і сінтаксічныя канструкцыі, пабудаваныя на свядомым парушэнні лагічных сувязяў.	0,5		1, 2, 4, 5, 10, 11	Франтальнае і індывідуальнае апытванне
	4.3 Чысціня, багацце (разнастайнасць), дарэчнасць, выразнасць маўлення.
	1 Чысціня маўлення і моўная беднасць, іх суадносіны. Моўныя сродкі, што парушаюць чысціню маўлення. 2 Актыўны слоўнікавы запас. Структурна-моўныя сродкі забеспячэння багацця маўлення (запас слоў, лексічнае, фразеалагічнае і семантычнае багацце маўлення, сінтаксічнае і інтанацыйнае багацце арганізацыі моўных сродкаў у маўленні і інш.). 3 Паняцце дарэчнасці маўлення. Прынцып маўленчай мэтазгоднасці. Дарэчнасць стылявая, кантэкстуальная, сітуацыйная, асобасна-псіхалагічная. 4 Паняцце выразнасці маўлення. Крыніцы і асноўныя ўмовы выразнасці маўлення. Слоўнікі-даведнікі, арыентаваныя на выпраўленне памылак і цяжкасцей вуснага маўлення, іх значэнне.	0,5	0,5	1, 2, 4, 5, 10, 11	Франтальнае і індывідуальнае апытванне
5	Тэхніка і выразнасць вуснага маўлення.
	1 Паняцце тэхнікі маўлення. Састаўныя элементы тэхнікі маўлення. Асаблівасці маўленчага дыхання. Голас, якасці голасу настаўніка. Дыкцыя. Інтанацыя. Тэмп маўлення. Асноўныя стылі маўлення. 2 Узаемадзеянне вербальных і невербальных сродкаў маўленчай дзейнасці. Паняцце “мова знешняга выгляду педагога”. Жэсты, іх сутнасць і прызначэнне. Міміка, рух, поза моўцы.		0,5	1, 2, 4, 5, 9, 11, 12	Аналіз вуснага паведамлення
	Усяго гадзін на 3 курсе: 12	8	4		залік
	Усяго гадзін: г.

ІНФАРМАЦЫЙНА-МЕТАДЫЧНАЯ ЧАСТКА

Асноўная літаратура

1. Абабурка, М. Культура беларускай мовы / М. Абабурка. – Мн., 1994.

2. Асновы культуры маўлення і стылістыкі / Пад рэд. У.В.Анічэнкі. – Мн., 1992.

3. Каўрус, А. Культура слова / А.Каўрус. – Мн., 1983.

4. Лепешаў, І.Я. Асновы культуры мовы і стылістыкі. Практыкум /
І.Я. Лепешаў. – Мн., 1989.

5. Лепешаў, І.Я. Культура маўлення / І.Я. Лепешаў. – Гродна, 2007.

6. Мурина, Л.А. Риторика / Л.А. Мурина. – Мн., 1994.

7. Рудь, Л.Г. Культура речи / Л.Г. Рудь, И.П. Кудреватых,
В.Д. Старичёнок. – Мн., 2005.

8. Русецкий, В.Ф. Культура речи учителя. Практикум / В.Ф. Русецкий. – Мн., 1999.

9. Сопер, П.Л. Основы искусства речи / П.Л. Сопер. – Ростов н/Д., 1995.

10. Сцяцко, П.У. Культура мовы / П.У. Сцяцко. – Мн., 2002.

11. Сцяцко, П.У. Праблемы нормы культуры мовы / П.У. Сцяцко. – Гродна, 1998.

12. Янкоўскі, Ф.М. Беларускае вымаўленне / Ф.М. Янкоўскі. – Мн., 1976.

Дадатковая літаратура

1. Апресян, Г.З. Ораторское искусство / Г.З. Апресян. – М., 1978.

2. Васильева, А.Н. Основы культуры речи / А.Н. Васильева. – М., 1990.

3. Введенская, А.Н. Русский язык и культура речи / А.Н. Введенская,
Л.Г. Павлова, Е.Ю. Кашаева. – Ростов н/Д., 2000.

4. Головин, Б.Н. Основы культуры речи / Б.Н. Головин. – М., 1988.

5. Гурскі, М.І. Параўнальная граматыка рускай і беларускай моў /
М.І. Гурскі. – Мн., 1962.

6. Демиденко, Л.П. Речевые ошибки / Л.П. Демиденко. – Мн., 1986.

7. Каўрус, А.А. Мова народа, мова пісьменніка / А.А. Каўрус. – Мн., 1989.

8. Князьков, А.А. Техника речи и постановка голоса / А.А. Князьков. – М., 1990.

9. Конюшкевич, М.И. Синтаксис русского и белорусского языков: сходство и различия / М.И. Конюшкевич, М.А. Корчиц, В.А. Лещенко. – Мн., 1994.

10. Кузнецов, И.Н. Риторика / И.Н. Кузнецов. – Мн., 2000.

11. Культура речи: Практикум / авт.-сост. И.П. Кудреватых,
А.Ф. Калашникова. – Мн., 1997.

12. Лепешаў, І.Я. Праблемы фразеалагічнай стылістыкі і фразеалагічнай нормы / І.Я. Лепешаў. – Мн., 1984.

13. Пиз, А. Язык телодвижения / А. Пиз. – Н.Новгород, 1996.

14. Старичёнок, В.Д. Культура речи и деловое общение /
В.Д. Старичёнок, Л.Г. Рудь. – Мн., 2004.

15. Сучасная беларуская мова: Пытанні культуры мовы. – Мн., 1973.

Слоўнікі

1. Арашонкава, Г.У. Граматычны слоўнік назоўніка / Уклад.:
Г.У. Арашонкава, Н.А. Чабатар, А.М. Астапчук, В.І. Уласевіч. – Мн., 2008.

2. Арашонкава, Г.У. Кiраванне ў беларускай i рускай мовах: Слоўнiк-даведнiк / Г.У. Арашонкава, В.П. Лемцюгова. – Мн., 2005.

3. Арашонкава, Г.У. Слоўнік цяжкасцей беларускай мовы /
Г.У. Арашонкава, В.П. Лемцюгова. – Мн., 1987.

4. Бардовiч, А.М. Марфемны слоўнiк беларускай мовы. 2-е выд. /
А.М. Бардовіч, Л.М. Шакун. – Мн., 1989.

5. Бардовiч, А.М. Словаўтваральны слоўнiк беларускай мовы /
А.М. Бардовіч, М.М. Круталевіч, А.А. Лукашанец. – Мн., 2000.

6. Булыка, А.М. Слоўнік іншамоўных слоў: У 2-х т. / А.М. Булыка. – Мн., 1999.

7. Гаўрош, Н.В. Слоўнік эпітэтаў беларускай мовы / Н.В. Гаўрош. – Мн., 1998.

8. Грабчыкаў, С.М. Слоўнiк паронiмаў беларускай мовы /
С.М. Грабчыкаў. – Мн., 1994.

9. Грабчиков, С.М. Межъязыковые омонимы и паронимы /
С.М. Грабчиков. – Мн., 1980.

10. Клышка, М.К. Слоўнік сінонімаў і блізказначных слоў /
М.К. Клышка. – Мн., 2005.

11. Лазоўскі, У.М. Слоўнік антонімаў беларускай мовы / У.М. Лазоўскі. – Мн., 1994.

12. Лепешаў, I.Я. Фразеалагiчны слоўнiк беларускай мовы. Т. 1 – 2 /
І.Я. Лепешаў. – Мн., 2008.

13. Міхневіч, А.Я. Слоўка за слоўкам: алф. давед. па культуры бел. мовы для ўсіх / А.Я. Міхневіч, Л.П. Кунцэвіч, Ю.В. Назаранка. – Мн., 2006.

14. Русак, В.П. Граматычны слоўнік дзеяслова / Уклад.: В.П. Русак,
Л.А. Ліхадзіеўская, Н.П. Еўсіевіч, А.А. Кірдун. – Мн., 2007.

15. Слоўнiк беларускай мовы: Арфаграфiя. Арфаэпiя. Акцэнтуацыя. Словазмяненне. – Мн., 1987.

16. Старычонак, В.Дз. Слоўнік амонімаў беларускай мовы /
В.Дз. Старычонак. – Мн., 1991.

17. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы / Пад рэд.
М.Р. Судніка, М.Н. Крыўко. – Мн., 2005.

18. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5 т. Т. 1 – 5. – Мн., 1977 – 1984.

ПРАТАКОЛ УЗГАДНЕННЯ ВУЧЭБНАЙ ПРАГРАМЫ УВА

Назва вучэбнай дысцыпліны, з якой патрабуецца ўзгадненне

Назва кафедры

Прапановы аб зменах у змесце вучэбнай праграмы ўстановы вышэйшай адукацыі па вучэбнай дысцыпліне

Рашэнне, прынятае кафедрай, што распрацавала вучэбную праграму

Стылістыка беларускай мовы

беларускага мовазнаўства

Удакладніць тэарэтычны аспект па тэме 4.1.10 “Правільнасць маўлення і стылістычныя нормы”

Пратакол

№ 9 ад 28.03.2016

Сучасная беларуская літаратурная мова

беларускага мовазнаўства

Удакладніць тэарэтычны аспект па тэме 4.1 “Правільнасць маўлення і марфалагічныя нормы”.

Пратакол

№ 9 ад 28.03.2016

МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ

ПА АРГАНІЗАЦЫІ І ВЫКАНАННІ САМАСТОЙНАЙ ПРАЦЫ ПА ВУЧЭБНАЙ ДЫСЦЫПЛІНЕ

“КУЛЬТУРА МАЎЛЕННЯ”

Самастойная работа студэнтаў арганізуецца ў адпаведнасці з Палажэннем аб самастойнай працы студэнтаў.

Істотнай асаблівасцю самастойнай работы з’яўляецца актыўная мысліцельная дзейнасць студэнтаў, іх імкненне выявіць свой навуковы ўзровень і стан духоўных здабыткаў у выкананні пэўных заданняў. Студэнты становяцца суб’ектам пазнавальнай дзейнасці, у іх выхоўваецца ініцыятыўнасць, самастойнасць у засваенні ведаў, уменняў і навыкаў, а таксама творчае ўяўленне. Самастойная праца як метад навучання заснаваны на самаарганізацыі студэнта пры вывучэнні новага матэрыялу, выкананні практыкаванняў, заданняў без непасрэднага ўдзелу выкладчыка.

Традыцыйна самастойнай работай пры засваенні вучэбнай дысцыпліны “Культура маўлення” лічыцца выкананне заданняў рознага характару непасрэдна на практычных занятках, а таксама выканання заданняў па-за межамі аўдыторных заняткаў. Для арганізацыі самастойнай работы на практычных занятках і за іх межамі мэтазгодна выкананне ўсіх відаў заданняў размеркаваць па этапах:

1) напалову самастойная (калектыўная) работа;

2) самастойная работа рэпрадуктыўнага характару;

3) самастойная творчая работа.

Напалову самастойная работа прадугледжвае выкананне разнастайных пісьмовых практыкаванняў з іх наступным каментарыем на занятках.

Самастойная работа рэпрадуктыўнага характару ўключае падрыхтоўку вусных паведамленняў па вызначанай тэматыцы, знаёмства з навуковай, навукова-папулярнай, хрэстаматыйнай літаратурай, канспектаванне неабходнай тэарэтычный літаратуры па пэўнай праблеме і інш.

Самастойнай творчая работа складаецца з падрыхтоўкі пісьмовых рэфератаў і дакладаў па вызначанай тэматыцы, складанне агляду навуковай літаратуры, рэферыраванне і анатаванне прафесійна арыентаваных тэкстаў і інш.

Пры арганізацыі самастойнай працы па вучэбнай дысцыпліне “Культура маўлення” важным з’яўляюцца два аспекты – выбар тэмы (пытання) для самастойнага вывучэння і падрыхтоўка дыферэнцыраваных (рознаўзроўневых) трэніровачных практыкаванняў па тэме, якая патрабуе ўстойлівай выпрацоўкі практычных уменняў і навыкаў.

ПЕРАЛІК СРОДКАЎ ДЫЯГНОСТЫКІ, ЯКІЯ ВЫКАРЫСТОЎВАЮЦЦА ПРЫ ВЫВУЧЭННІ ВУЧЭБНАЙ ДЫСЦІПЛІНЫ “КУЛЬТУРА МАЎЛЕННЯ”

Для атрымання аб’ектыўнай інфармацыі аб узроўні паспяховасці студэнтаў па вучэбнай дысцыпліне “Культура маўлення” мэтазгодна сiстэматычна выкарыстоўваць розныя віды кантролю, сярод якіх: апераджальны, бягучы, тэматычны, прамежкавы і выніковы. Кожны з відаў кантролю ўжываецца на пэўным этапе навучання і выконвае ў педагагічным працэсе адну з функцый: стымулюючую, навучальную, дыягнастычную, выхаваўчую і інш.

Пры падборы заданняў ўлічваецца аб’ём тэарэтычных звестак па пэўнай тэме, індывідуальны ўзровень падрыхтоўкі навучэнцаў і інш.

Апераджальная, бягучая і прамежкавая дыягностыка кампетэнцый па вучэбнай дысцыпліне “Культура маўлення” можа мець розныя формы, сярод якіх:

вусны кантроль: франтальнае, індывідуальнае, ушчыльненае (камбінаванае) апытванне на лекцыях і практычных занятках;

пісьмовы кантроль: тэрміналагічныя дыктанты, кантрольныя апытанні, кантрольныя работы, пісьмовыя работы па аўдыторных (дамашніх) практыкаваннях, рэфераты, пісьмовыя залікі;

тэставы кантроль: падбор кароткіх адказаў у адпаведнасці з заданнямі.

МЕТАДЫЧНЫ БЛОК

МЕТАДЫЧНЫЯ РЭКАМЕНДАЦЫІ

ПА ВЫКАНАННІ КСР СТУДЭНТАМІ

Падрыхтоўка да выступлення з вусным паведамленнем і напісанне рэферата

1.Тэкст выступлення можа быць напісаны ў адным з жанраў якога-небудзь рода красамоўства (акадэмічнага, сацыяльна-бытавога, сацыяльна-палітычнага і інш.). Па мэтавызначэнні выступленне можа быць інфармацыйным, агітацыйным, забаўляльным і г. д. Неабходна ўлічваць класіфікацыйныя характарыстыкі рода і жанра прамовы.

2. Тэкст выступлення павінен быць складзены з улікам тых патрабаванняў, якія прад’яўляюцца да назвы тэмы, да плану і кампазіцыі, да афармлення спісу літаратуры.

3. Пры падрыхтоўцы да вуснага выступлення і напісанні рэферата неабходна прытрымлівацца ўсіх нормаў культуры маўлення, максімальна і эфектыўна выкрыстоўваць разнастайныя вербальныя і невербальныя сродкі ўздзеяння, прытрымлівацца патрабаванняў, якія прад’яўляюцца да стылю.

4. Пры пдрыхтоўцы неабходна ўлічваць рэгламент выступлення: час выступлення – не больш за 10 – 15 хвілін.

5. Пры вусным выступленні рэкамендуецца выкарыстоўваць мультымедыйныя сродкі (прэзентацыю).

2. Крытэрыі ацэнкі вуснага выступлення.

Вуснае выступленне ацэньваецца па наступных крытэрыях:

тэма (актуальнасць, навізна);
назва тэмы (лаканізм, вобразнасць, палемічная завостранасць);
план і кампазіцыя (паслядоўнасць, лагічнасць, аптымальныя суадносіны элементаў кампазіцыі (уступу, асноўнай часткі, заключэння, захаванне прынцыпаў і законаў кампазіцыі);
ступень валодання матэрыялам выступлення;
культура маўлення (захаванне асноўных камунікатыўных якасцяў маўлення, усіх нормаў сучаснай літаратурнай мовы);
мастацтва маўлення (выкарыстанне маўленчых сродкаў выразнасці (тропаў, фігур, прыёмаў ажыўлення маўлення));
невербальныя сродкі ўздзеяння на слухачоў (знешні выгляд, поза, манеры, міміка, жэсты);
тэхніка маўлення (маўленчае дыханне, голас, дыкцыя, інтанацыя, артыкуляцыя);
кантакт з аўдыторыяй (сродкі і прыёмы прыцягнення і актывізацыі ўвагі слухачоў; формы зносір з аўдыторыяй).

Самааналіз вуснага выступлення.

Самааналіз вуснага публічнага выступлення праводзіцца наступным чынам:

ці была тэма выступлення цікавай, актуальнай для слухачоў?
ці ўлічаны быў склад аўдыторыі, кантынгент слухачоў?
ці праходзіла выступленне па намечанаму плану? калі -- не, то чаму?
ці ўлічаны быў узровень ведаў слухачоў? ці даходліва я гаварыў (-ла)?
ці быў кантакт з аўдыторыяй? калі – не, то што гэтаму перашкаджала?
ці пераканаўчым было выступленне? якія довады былі прапанаваны?
як я адчуваў (-ла) сябе ў час выступлення?
як я трымаўся (-лася) перад аўдыторыяй? якія жэсты ў мяне пераважалі?
што было ўдалага ў выступленні, у яго правядзенні? чаму я лічу гэта ўдалым?
якія былі недахопы ў правядзенні выступлення? чаму яны ўзніклі?
якой была рэакцыя аўдыторыі на выступленне? ці былі рэплікі і пытанні слухачоў?
як я адказваў (-ла) на пытанні?
як бы я зараз адказаў (-ла) на пытанне, з якім не справіўся (-лася) ў аўдыторыі?
ці прытрымліваўся (-лася) адведзенага рэгламенту? ці ўклаўся (-лася) у адведзены час?
якая ацэнка вуснага выступлення ў цэлым?
які мой настрой пасля выступлення?
што трэба рабіць, каб наступнае публічнае выступленне было лепшым?

КАНТРОЛЬНЫ БЛОК

ПРЫКЛАДНАЯ ТЭМАТЫКА ВУСНЫХ ПАВЕДАМЛЕННЯЎ І РЭФЕРАТАЎ

Мова беларускага радыё і тэлебачання.

Беларускае слова на старонках газет і часопісаў.

Мова жэстаў.

Псіхалогія публічнага выступлення.

Пытанні культуры мовы на старонках часопіса “Роднае слова”.

Пытанні культуры слова ў творчасці Яна Скрыгана.

Праблемы беларускай навуковай тэрміналогіі.

Жаргонная лексіка ў мове сучаснай моладзі.

Новая лексіка на старонках беларускага перыядычнага друку.

Выдатныя прамоўцы мінулых стагоддзяў.

З гісторыі станаўлення нормаў беларускай літаратурнай мовы.

Безэквівалентная лексіка як праяўленне самабытнасці слоўнікавага складу беларускай мовы.

Беларускі маўленчы этыкет.

Роля Я.Купалы і Я.Коласа ў мастацка-стылістычным узбагачэнні беларускай мовы.

Пісьменнікі і вучоныя аб роднай мове.

Культура маўлення настаўніка-філолага.

Культура маўлення ва ўмовах білінгвізму.

Актуальныя праблемы культуры маўлення (агляд літаратуры).

Тэлефонныя размовы дзелавога чалавека.

Мастацтва дыялогу.

Выразнае чытанне.

Псіхалогія і культура спрэчкі.

Загаловак у перыядычных выданнях.

Культура мовы журналіста.

“Само слова гаворыць”: філалагічныя эцюды і абразкі Ф.Янкоўскага.

Пытанні культуры маўлення ў працах выдатных рускіх вучоных.

Дакумент па-беларуску.

Мастацтва невербальных зносін.

Роля беларускіх асветнікаў у развіцці красамоўства.

Мастацтва задаваць пытанні: віды пытанняў і правілы іх пастаноўкі.

Правілы пераканання: дазволеныя і недазволеныя прыёмы пераканання.

Мастацтва адказваць на пытанні: віды адказаў і правілы іх будовы.

Культура маўлення ў афарыстычных выказваннях выдатных і знакамітых.

Прыкладныя тэставыя заданні

1. Дапоўніце спіс беларускіх красамоўцаў: К. Тураўскі, …

2. Працягніце наступную фразу:

Публічнае маўленне – гэта …

3.Пералічыце жанры маўлення:

акадэмічнага: …

дыялагічнага: …

сацыяльна-палітычнага: …

сацыяльна-бытавога: …

4. Працягніце наступную фразу:

Культура маўлення – гэта …

5. Дапоўніце схему:

Камунікатыўныя якасці маўлення

6. Працягніце выказванні:

Правільнасць маўлення – гэта …

Моўныя /літаратурныя/ нормы – гэта …

Моўныя нормы бываюць наступных тыпаў: …

7. Вызначце, якая камунікатыўная якасць маўлення парушаецца ў сказе:

Кнігу неабходна вярнуць назад у бібліятэку.

а/ чысціня, б/ лагічнасць, в/ дакладнасць.

ПЫТАННІ ДЛЯ ПАДРЫХТОЎКІ ДА ЗАЛІКУ

Прадмет і задачы курса “Культура маўлення”, яго месца сярод іншых дысцыплін. Кампетэнтнасныя патрабаванні да слухачоў курса.
Асноўныя тэрміны і паняцці курса (мова, маўленне, культура маўлення і інш.).
Красамоўства ў Старажытнай Грэцыі і Рыме. Прадстаўнікі старажытнагрэчаскага і старажытнарымскага красамоўства.
Вытокі беларускага красамоўства (К. Тураўскі, А. Смаленскі).
Роля Ф. Скарыны, С. Буднага, В. Цяпінскага, і інш. у развіцці і станаўленні моўнай культуры Беларусі.
Значэнне творчасці В. Дуніна-Марцынкевіча, К. Каліноўскага, Ф. Багушэвіча, Цёткі ў развіцці і ўдасканаленні беларускай літаратурнай мовы. Роля газеты “Наша ніва” ў вырашэнні праблемы культуры мовы.
Навуковы ўклад беларускіх пісьменнікаў (Я. Купалы, Я. Коласа, К. Чорнага, К. Крапівы, Я. Скрыгана і інш.) у распрацоўку пытанняў культуры беларускай літаратурнай мовы.
Пытанні культуры маўлення ў працах вядомых беларускіх, рускіх, а таксама зарубежных вучоных.
“Народная лінгвістыка” пра культуру слова, ролю мовы ў жыцці грамадства.
Красамоўства і культура маўлення на сучасным этапе.
Публічнае маўленне, яго спецыфіка. Роды і віды (жанры) красамоўства. Тыпы публічнага маўлення.
Прафесійнае маўленне. Культура маўлення настаўніка.
Падрыхтоўка да публічнага маўлення.
Маўленчыя зносіны ў розных функцыянальных стылях. Змешванне стыляў і стылістычныя памылкі.
Дыялагічнае маўленне, яго спецыфіка.
Аналіз і самааналіз вуснага выступлення.
Культура маўлення і камунікатыўныя якасці маўлення, іх паняцце.
Правільнасць маўлення. Літаратурная норма. Тыпы моўных нормаў. Нарматыўнасць і варыянтнасць.
Правільнасць маўлення і арфаэпічныя нормы. Асаблівасці фанетычнай сістэмы беларускай мовы і літаратурнае вымаўленне. Прычыны парушэння арфаэпічных нормаў. Арфаэпічная варыянтнасць.
Правільнасць маўлення і акцэнталагічныя нормы. Асаблівасці беларускага націску. Акцэнталагічныя памылкі. Акцэнтныя варыянты.
Правільнасць маўлення і лексічныя, фразеалагічныя нормы. Лексічная і фразеалагічная варыянтнасць у межах нормы. Адхіленні ад лексічнай і фразеалагічнай нормы.
Правільнасць маўлення і марфалагічныя нормы. Асаблівасці беларускай марфалогіі. Марфалагічныя варыянты ў межах нормы.
Асноўныя нормы ўжывання розных часцін мовы. Адхіленні ад марфалагічнай нормы.
Правільнасць маўлення і словаўтваральныя нормы. Асаблівасці словаўтварэння розных часцін мовы. Парушэнні словаўтваральных нормаў беларускай мовы.
Правільнасць маўлення і сінтаксічныя нормы. Асаблівасці беларускага сінтаксісу. Тыповыя парушэнні сінтаксічных нормаў (дапасаванне, кіраванне ў беларускай мове і інш.). Варыянтнасць у межах сінтаксічнай нормы.
Правільнасць маўлення і стылістычныя нормы. Матываванае выкарыстанне моўных сродкаў. Выбар варыянтных сродкаў у залежнасці ад сферы іх выкарыстання.
Маўленчыя памылкі, звязаныя з інтэрферэнцыяй ва ўмовах білінгвізму.
Дакладнасць маўлення. Прычыны парушэння дакладнасці маўлення. Лінгвістычныя ўмовы яе забеспячэння.
Лагічнасць маўлення. Парушэнне лагічнасці маўлення (алагізмы, плеаназмы, таўталогія). Лінгвістычныя сродкі забеспячэння лагічнасці маўлення.
Чысціня маўлення. Моўныя сродкі, што парушаюць чысціню маўлення.
Багацце (разнастайнасць) маўлення. Актыўны слоўнікавы запас і багацце маўлення.
Дарэчнасць маўлення. Прынцып маўленчай мэтазгоднасці.
Выразнасць маўлення. Крыніцы і асноўныя ўмовы выразнасці маўлення. Выкарыстанне мастацкіх сродкаў мовы (тропы, стылістычныя фігуры, прыёмы ажыўлення маўлення). Унікненне недарэчнай вобразнасці.
Слоўнікі-даведнікі, арыентаваныя на выпраўленне памылак і цяжкасцяў вуснага маўлення; іх значэнне.
Тэхніка і выразнасць вуснага маўлення. Састаўныя элементы тэхнікі маўлення. Асноўныя стылі маўлення.
Узаемадзеянне вербальных і невербальных сродкаў маўленчай дзейнасці. “Мова знешняга выгляду” педагога. Жэсты, міміка, рух, поза моўцы.

^{СУПРАВАДЖАЛЬНЫ БЛОК}

ГЛАСАРЫЙ

Аксюмаран (аксімаран) (грэч. oxymoron – дасціпна-недарэчнае) – стылістычная фігура, пабудаваная на парадаксальным сумяшчэнні супрацьлегласцяў з мэтай стварэння экспрэсіўнага эфекту: аглушальная цішыня, жывы труп, марудна спяшацца.

Алегорыя (грэч. allegoria – іншасказанне) – іншасказанне, увасабленне адцягненага паняцця, думкі з дапамогай канкрэтнага мастацкага вобраза; узнікае на аснове ўжывання слова ці выразу не з прамым, а з пераносным значэннем.

Амонімы (грэч. homos –аднолькавы, оnyma –імя) –словы, аднолькавыя па напісанні і вымаўленні, але розныя па значэнні.

Анафара (грэч. anaphora – вынясенне, узнятасць) – фігура маўлення, стылістычны прыём, заснаваны на паўторы аднолькавых слоў, выразаў, гукаспалучэнняў у пачатку маўленчай канструкцыі з мэтай узмацнення выразнасці выказвання.

Антытэза (грэч. antithesis – супрацьпастаўленне) – стылістычная фігура, заснаваная на кантрастным супастаўленні прадметаў, з'яў, паняццяў, вобразаў.

Акцэнталагічныя нормы – вызначаюць правілы пастаноўкі націску ў словах.

Арфаграфічныя нормы – вызначаюць правілы агульнапрынятага напісання слоў.

Арфаэпічныя нормы –вызначаюць правілы вымаўлення гукаў і спалучэнняў гукаў.

Афарызмы (грэч. aphorismos – кароткае выслоўе, выказванне) – кароткія, дасціпныя, звычайна вобразныя выслоўі, якія характарызуюцца закончанай думкай і дасканалай формай.

Багацце (разнастайнасць) маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца ўмелым выкарыстаннем у маўленні разнастайных сінанімічных, антанімічных, фразеалагічных і інш. моўных сродкаў, прадугледжвае наяўнасць багатага слоўнікавага запасу.

Варыянт – паралельнае існаванне розных формаў і спосабаў выражэння аднаго і таго самага паняцця (моўнай адзінкі).

Варыянтнасць – разнастайнасць, разнатыпнасць літаратурных нормаў.

Вербальныя сродкі зносін (лац. verbum – дзеяслоў, слова, verbatis – вусны) – слоўныя (моўныя) сродкі зносін.

Выразнасць маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца наяўнасцю ў маўленні такіх моўных элементаў, што фарміруюць прадметна-пачуццёвыя ўяўленні аб аб'ектыўнай рэчаіснасці, уздзейнічаюць на эмацыянальны стан чалавека, выклікаюць цікавасць і служаць для прыцягнення ўвагі слухачоў.

Гіпербала (грэч. hyperbole – перабольшанне) – празмернае перабольшванне якасных і колькасных якасцяў і ўласцівасцяў прадмета.

Градацыя (лац. gradation – паступовае нарастанне, узвышэнне) – стылістычная фігура, заснаваная на размяшчэнні блізкіх па сэнсе слоў з нарастаннем (або радзей – змяншэннем, спадам) іх эмацыянальна-сэнсавай значнасці; выкарыстоўваецца з мэтай павышэння экспрэсіўнасці, узмацнення сілы выразнасці.

Дакладнасць маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца строгай адпаведнасцю значэнняў слоў і іх спалучэнняў зместу і аб'ёму выражаных паняццяў, уменнем дакладна і ясна мысліць.

Дарэчнасць маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца адборам моўных сродкаў у адпаведнасці са стылем, часам, месцам, мэтамі і ўмовамі камунікатыўных зносін.

Дыялектызмы (дыялектныя словы) (грэч. dialektos –гаворка, дыялект, размова) – словы, спецыфіка якіх абумоўлена тэрыторыяй іх ужывання і якія не ўваходзяць у склад літаратурнай мовы.

Жарганізмы (франц. jarqon – умоўная гаворка) – лексіка асобных сацыяльных, узроставых і прафесіянальных груп насельніцтва; жаргонныя словы, якія выкарыстоўваюцца за межамі жаргону.

Жэсты (фр. geste) – дынамічныя рухі частак цела чалавека (рук, галавы), якія маюць камунікатыўную скіраванасць і звернутыя да іншай асобы ці асоб.

Жэстыкуляцыя (фр. gesticuler , лац. gesticulation) – невербальны, кінетычны від зносін пры дапамозе жэстаў.

Запазычанні (іншамоўныя словы) – словы (выразы), якія ўвайшлі ў склад беларускай мовы з іншых моў.

Зеўгма (грэч. zeugma – сувязь, злучэнне) – фігура маўлення, заснаваная на аб'яднанні слоў, якія па сваёй семантыцы не спалучаюцца, не сумяшчаюцца, з мэтай стварэння гумарыстычнага эфекту: ішлі два студэнты, адзін – у паліто, другі – ва ўніверсітэт.

Змястоўнасць маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца наяўнасцю важнай для камунікатыўнага працэсу думкі, ідэі, а таксама адпаведнасцю маўлення маральным нормам, ісціне.

Іронія (грэч. eironeia – прытворства, насмешка) – троп, заснаваны на выкарыстанні слова, выразу з адваротным значэннем з мэтай тонкай ці скрытай насмешкі.

Кадыфікацыя (лац. codex -- кніга, звод законаў, facere – рабіць) – афіцыйнае прызнанне нормы; сістэматызацыя і замацаванне моўных нормаў у граматыках, слоўніках, даведніках.

Кадыфікаваная норма – афіцыйна прынятае правіла, якое забяспечвае адзінства выкарыстання ўзорнага варыянта моўнай адзінкі.

Камунікацыя (лац. communicatio – сувязь, зносіны, перадача) – зносіны пры дапамозе моўных сродкаў, перадача якой-небудзь інфармацыі; форма маўленчых кантактаў людзей у працэсе жыццядзейнасці.

Кантамінацыя (лац.contaminatio – змешванне) – аб’яднанне, сумяшчэнне моўных адзінак (іх частак) на аснове структурнай, семантычнай, асацыятыўнай або функцыянальнай блізкасці, што прыводзіць да ўтварэння новай моўнай адзінкі, часам няправільнай: іграць значэнне < іграць ролю + мець значэнне; удзяляць значэнне < надаваць значэнне + удзяляць увагу.

Канцылярызмы – словы і выразы, пазычаныя з афіцыйна-справавога (канцылярскага) стылю, справаводства, юрыспрудэнцыі; механічна паўтараючыся, часта парушаюць стылістычныя нормы.

Культура маўлення – сукупнасць пэўных маўленчых якасцей, якія называюцца камунікатыўнымі якасцямі маўлення; уменне эфектыўна выкарыстоўваць гэтыя маўленчыя якасці ў канкрэтных умовах зносін.

Красамоўства (прамоўніцкае майстэрства) – па-мастацку апрацаванае вуснае публічнае маўленне, мэта якога – уздзейнічаць на розум і пачуцці слухачоў, пераканаць іх і схіліць да пэўных дзеянняў; аратарскі талент, здольнасць прыгожа і пераканаўча гаварыць.

Лагічнасць маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца акрэсленасцю думкі, паслядоўнасцю яе выкладу, доказнасцю аргументаў і фактаў, абгрунтаванасцю і бездакорнасцю вывадаў, адпаведнасцю сэнсавай сувязі паміж словамі законам логікі, мыслення.

Лаканічнасць (сцісласць) маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая прадугледжвае адбор найбольш рацыянальных, зручных для камунікацыі моўных сродкаў.

Літота (грэч. litotes – прастата) , адваротная гіпербала – мастацкі прыём, заснаваны на непамерным памяншэнні якасцяў, уласцівасцяў прадмета ці з’явы.

Літаратурная мова –найвышэйшая форма нацыянальнай мовы, якая характарызуецца унармаванасцю і абавязковасцю для ўсіх членаў соцыуму; мова культуры, літаратуры, адукацыі, афіцыйна-справавоц сферы, сродкаў масавай інфармацыі; аснова культуры маўлення.

Лексічныя нормы – рэгламентуюць ужыванне тых ці іншых лексічных сродкаў (дыялектных, прастамоўных, жаргонных і г. д.); прадугледжваюць правільны выбар слова і яго ўжыванне з адпаведным значэннем.

Манеры – знешнія формы паводзін прамоўцы ў аўдыторыі.

Марфалагічныя нормы – вызначаюць правілы словазмянення (нормы скланення, спражэння і інш.).

Маўленне – какрэтнае выкарыстанне сродку зносін (мовы) у працэсе кантактаў; спосаб перадачы думкі пры дапамозе пэўных элементаў мовы; з'ява індывідуальная, суб'ектыўная і непаўторная.

Маўленчы акт – мэтаскіраваныя маўленчыя зносіны, якія ўключаюць выказванне і ўспрыманне маўлення, наяўнасць адрасата і пэўнай маўленчай сітуацыі.

Маўленчая выразнасць (мастацтва маўлення) – выкарыстанне багаццяў мовы, яе выяўленчых сродкаў, стылістычных магчымасцей, якія надаюць маўленню вобразнасць, эмацыянальнасць, мастацкасць.

Маўленчая дзейнасць – спецыфічны від дзейнасці чалавека; выкарыстанне маўлення ў працэсе ўзаемадзеяння паміж людзьмі.

Маўленчае (гукавое, фанацыйнае) дыханне – адвольнае, падкантрольнае дыханне, якое адрозніваецца ад фізіялагічнага структурай: кароткі ўдых, затрымка і працяглы выдых, у час якога адбываецца ўтварэнне гукаў; суадносіны працягласці ўдыху і выдыху 1:10, 1:15. Правільнае маўленчае дыханне – дыяфрагмальна-рабрыннае, пры якім запаўненне лёгкіх паветрам забяспечваецца шляхам скарачэння міжрабрынных мышцаў і дыяфрагмы.

Маўленчыя паводзіны – сукупнасць маўленчых дзеянняў (учынкаў) чалавека; уменне карыстацца мовай у самых разнастайных жыццёвых сітуацыях.

Маўленчая сітуацыя – сітуацыя маўлення (зносін), якая абумоўлівае, аказвае ўплыў на адбор суразмоўцамі моўных сродкаў для перадачы пэўнага зместу.

Маўленчыя штампы (іт. stampa – пячатка, друк) – моўныя звароты і выразы, якія шматразова паўтараюцца ў маўленні і становяцца шаблоннымі, трафарэтнымі, "заштампаванымі": падняць пытанне, распачаць мерапрыемства, пачаць работы па азеляненні.

Маўленчы этыкет – сукупнасць правіл маўленчых паводзін у стандартных сітуацыях зносін; сістэма ўстойлівых формул і правіл маўленчых паводзін.

Метанімія (грэч. metonymia – перайменаванне) – від тропа, заснаваны на пераносе ўласцівасцяў і якасцяў аднаго прадмета на другі на аснове сумежнасці, пэўнай знешняй ці ўнутранай сувязі паміж імі.

Метафара (грэч. metaphora – перанясенне) – від тропа, заснаваны на пераносе назвы з аднаго прадмета на другі на аснове падабенства.

Міміка (грэч. mimikos – пераймальны) – сукупнасць цяглічных рухаў твару; дадатковы невербальны сродак, які дапамагае выразіць, падкрэсліць асноўную думку выказвання.

Мова – сродак зносін; сістэма знакаў, якія абазначаюць прадметы аб'ектыўнай рэчаіснасці; з'ява сацыяльная, калектыўная, аб'ектыўная і абавязковая для ўсіх.

Нарматыўнасць – афіцыйная замацаванасць, традыцыйная агульнапрынятасць літаратурных нормаў.

Нормы літаратурнай мовы – агульнапрынятыя, агульнапрызнаныя маўленчай практыкай і заканадаўча замацаваныя, абавязковыя для ўсіх носьбітаў мовы правілы вымаўлення, словаўжывання, словазмянення і напісання слоў, пабудовы словазлучэнняў і сказаў.

Паралелізм (грэч. parallelismos – супадзенне, аднолькавасць) – аднолькавая сінтаксічная пабудова суседніх сказаў або іх частак (урыўкаў тэксту).

Паралінгвістыка (грэч. para –каля, побач, lingua – мова) – сукупнасць невербальных сродкаў, скарыстаных у камунікатыўным акце; раздзел мовазнаўства, які даследуе невербальныя (нелінгвістычныя) сродкі ўздзеяння на слухачоў.

Параўнанне – від тропа, пабудаваны на супастаўленні двух прадметаў або станаў, што маюць агульную прыкмету.

Паронімы (грэч. para – побач, onima – імя) – словы, блізкія па гучанні і напісанні, але розныя па значэнні.

Паўтор (рэдуплікацыя) (лац. reduplicatio – падваенне) – паўтор слоў і іх спалучэнняў з мэтай прыцягнуць увагу да пэўных важных момантаў маўлення.

Персаніфікацыя (пераўвасабленне) (лац. persona – маска, твар, facere –рабіць) – разнавіднасць метафары, заснаваная на пераносе ўласцівасцей і здольнасцей чалавека на нежывыя, неадушаўлёныя прадметы.

Перыфраза (парафраза, перыфраз) (грэч.peri – вакол, phraso – гаварыць) – від тропа, заснаваны на замене назвы прадмета іншай назвай, семантычна непадзельнай, іншасказальнай, апісальнай.

Перыяд (грэч. periodos – круг) –сінтаксічная канструкцыя, у якой думка і інтанацыя нарастаюць па ступенях, дасягаюць вяршыні, пасля чаго тэма атрымлівае лагічнае і інтанацыйнае вырашэнне.

Плеаназм (грэч. pleonasmos – празмернасць) – маўленчая збыткоўнасць, выкарыстанне выразаў, у якіх ёсць лішнія словы, што не дадаюць нічога новага ў выказванні: вядомая папулярнасць, свабодная вакансія, канчатковы вынік, калега па рабоце.

Поза – становішча цела ў прасторы, манера стаяць у аўдыторыі.

Полісемія (мнагазначнасць) (грэч. poli – многа, sema – знак) – наяўнасць у слове некалькіх звязаных паміж сабой значэнняў, якія развіліся з першапачатковага значэння. Не веданне, не уменне размяжоўваць мнагазначнасць слова прыводзіць да двухсэнсавасці.

Полісіндэтон (грэч. polysyndeton – шматлікая сувязь) – стылістычная фігура, заснаваная на выкарыстанні вялікай колькасці злучнікаў, якія наўмысна паўтараюцца пры аднародных членах сказа і частках складанага сказа з мэтай лагічнага, інтанацыйнага падкрэслівання, узмацнення эмацыйна-сэнсавай нагрузкі сказанага.

Правільнасць маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца адпаведнасцю маўлення нормам літаратурнай мовы.

Прастамоўе – словы (выразы), якія характарызуюцца ярка зніжанай стылістычнай афарбоўкай і знаходзяцца на мяжы літаратурнай нормы: манаткі,

дылда, зубаскал, абэлтух.

Прыказкі, прымаўкі – устойлівыя народныя выказванні, якія ў вобразнай, трапнай форме выражаюць ісціну, правераную вопытам шматлікіх пакаленняў.

Публічнае маўленне – вуснае выступленне перад масавай аўдыторыяй.

Пунктуацыйныя нормы – вызначаюць правілы пастаноўкі адпаведных знакаў прыпынку.

Рытарычнае пытанне (пытальна-рытарычны сказ, эратэма) (грэч. erotema – пытанне) – пытанне, якое не патрабуе адказу, бо сваім зместам сцвярджае пэўную думку, меркаванне, або пытанне, адказ на якое відавочны.

Рытарычны вокліч – экспрэсіўна афарбаваная маўленчая канструкцыя, якая характарызуецца эмацыянальнасцю, клічнай інтанацыяй.

Рытарычны зваротак (апастрофа) (грэч. apostrophe – уласны
зваротак) – стылістычная фігура, заснаваная на такой форме адрасацыі (зваротку, закліку), якая выкарыстоўваецца з мэтай актывізацыі ўвагі слухачоў, надання маўленню дыялагічнасці.

Сімплока (грэч. symploke – перапляценне) – стылістычная фігура, якая спалучае анафару і эпіфару ў межах аднаго і таго самага кавалку тэксту; назіраецца паўтор пачатковых і канцавых слоў у складаных сказах, суседніх фразах.

Сінекдаха (грэч. synecdoche – суадносіны) – від тропа, заснаваны на пераносе назвы з часткі на цэлае і наадварот, цэлага -- на частку, ужыванні адзіночнага ліку замест множнага, множнага замест адзіночнага.

Сінонімы (грэч. synonymos – аднайменны) – словы, блізкія або тоесныя па значэнні, але розныя па напісанні, вымаўленні, эмацыянальна-экспрэсіўнай афарбоўцы і стылістычным выкарыстанні.

Сінтаксічныя нормы – вызначаюць правілы спалучэння слоў у словазлучэннях і сказах.

Словаўтваральныя нормы – вызначаюць правілы, законы будовы, утварэння слоў.

Словы-паразіты – лішнія словы або словазлучэнні, якія ўводзяцца ў выказванне, але не нясуць ніякай сэнсавай нагрузкі і ў выніку абцяжарваюць выказванне.

Стылістычныя нормы – рэгламентуюць выкарыстанне моўных сродкаў у адпаведнасці з іх стылістычнай афарбоўкай і мэтай выказвання.

Таўталогія (грэч. tauto – тое самае, logos – слова) – паўторнае абазначэнне ўжо названага паняцця іншым, блізкім па сэнсе словам ці выразам: аб’яднаць у адно цэлае, арганізаваць арганізацыю, цалкам запоўніць, прыблізіцца вельмі блізка.

Троп (грэч. tropos – паварот, зварот, вобраз) – паэтычны зварот, разнавіднасць выкарыстання слоў і выразаў з пераносным, вобразным значэннем.

Тэхніка маўлення – сукупнасць навыкаў, уменняў і прыёмаў, якія выкарыстоўваюцца з мэтай дасягнення найлепшага (аптымальнага) гучання маўлення і якія дазваляюць прамоўцу з максімальнай эфектыўнасцю ўздзейнічаць на аўдыторыю.

Фігура маўлення (рытарычная фігура, стылістычная фігура) (лац.figura – вобраз, від) – звароты, выслоўі, сінтаксічныя канструкцыі, якія выкарыстоўваюцца для ўзмацнення выразнасці выказвання (антытэза, інверсія, рытарычнае пытанне, рытарычны зваротак, паўтор, паралелізм і інш.).

Фразеалагізмы (фраземы, фразеалагічныя адзінкі, фразеаграмы) (грэч. phrasis – выраз, зварот, logos – вучэнне) – устойлівыя, гатовыя моўныя адзінкі, якія характарызуюцца семантычнай непадзельнасцю і яркай вобразнасцю, экспрэсіўнасцю.

Фразеалагічныя нормы – рэгламентуюць ужыванне фразеалагізмаў адпаведна іх значэнню, кампанентнаму складу, структурнай арганізацыі і іх стылістычнай афарбоўцы.

Цытата (лац. citatum ад citare – абвяшчаць, прыводзіць) – даслоўная вытрымка з якога-небудзь тэксту, якая выкарыстоўваецца з мэтай пацвярджэння або тлумачэння асноўнай думкі.

Чысціня маўлення – камунікатыўная якасць маўлення, якая вызначаецца адсутнасцю ў маўленні слоў-паразітаў, жарганізмаў, дыялектызмаў, лаянкавых слоў, канцылярызмаў і штампаў і іншых слоў і выразаў, нехарактэрных для літаратурнай мовы.

Эліпсіс (грэч. elleipsis – пропуск) – пропуск элемента выказвання (слова ці слоў), які аднаўляецца кантэкстуальна.

Эпіфара (грэч. epiphora – паўтор) – фігура маўлення, стылістычны прыём, заснаваны на паўторы аднолькавых слоў, словазлучэнняў, спалучэнняў гукаў у канцы маўленчай канструкцыі з мэтай вылучэння асноўнага сэнсу выказвання.

Эпітэт (грэч.epitheton – дабаўлены, дадатковы, прыкладзены) – від тропа, мастацкае азначэнне прадмета.

ЛІТАРАТУРА

Асноўная