Арганізацыя і змест працы ў асноўны перыяд навучання грамаце

Задачы асноўнага перыяду навучання грамаце па раздзеле “Навучанне чытанню”:

• пазнаёміць з гукамі беларускай мовы і іх асноўнымі характарыстыкамі (галосныя і зычныя гукі, зычныя мяккія – цвёрдыя, звонкія – глухія), са ўсімі літарамі беларускага алфавіта;
• навучыць правільна суадносіць гукі і літары, адрозніваць гукі ад літар (гукі чуем і вымаўляем, літары бачым і чытаем);
• сфарміраваць уменні: адрозніваць галосныя і зычныя гукі, правільна вымаўляць мяккія і цвёрдыя зычныя гукі ў слове і ізалявана, падбіраць словы з зададзеным гукам;
• пазнаёміць з падзелам слоў на склады;
• фарміраваць уменне вызначаць месца націску ў слове;
• фарміраваць уменне злітна чытаць аднаскладовыя і двухскладовыя словы і плаўна па складах – шматскладовыя словы; чытаць невялікія тэксты і вусна расказваць аб прачытаным.

Методыка знаёмства з паняццем “склад”.

Пры знаёмстве з паняццем склад выкарыстоўваюцца наступныя прыёмы:

• параўнанне двух спосабаў вымаўлення аднаго і таго ж слова – па гуках і па складах, поўнасцю і па складах;
• гульня “Адгадай слова” (настаўнік паказвае прадметныя малюнкі, называе першы склад у слове і прапануе вучні дагаварыць склад да цэлага слова);
• стварэнне сітуацыі, калі чалавек несвядома пераходзіць да вымаўлення слова па складах (мадэляванне гульнёвых сітуацый).

Гульня “У лесе”, “Заблукалі”. Вучням прапануецца ўявіць, што яны ў лесе разам з бацькамі (бабуляй і дзядулем, сябрамі). Яны адышлі і іх неабходна паклікаць. Напрыклад: “Ма-ма, та-та”. Настаўнік тлумачыць, што калі мы завём каго-небудзь у лесе, то вымаўляем слова па частках – па складах.

Гульня “На стадыёне”. Вучням прапануецца ўявіць, што яны знаходзяцца на стадыёне і ўспомніць, як крычаць заўзятары, калі хочуць, каб хакеісты забілі гол – “Шай-бу!”. Вучні вымаўляюць слова, выдзяляючы голасам кожны склад. Настаўнік робіць абагульненне: балельшчыкі вымаўляюць слова па частках – па складах.

Для фарміравання ўмення вызначаць колькасць складоў у слове мэтазгодна выкарыстоўваць наступныя прыёмы:

• падлік колькасці ўдараў падбародка аб кісць рукі (колькі разоў апускаецца падбародак, столькі ў слове і складоў);
• арыенцір на колькасць галосных гукаў слове (колькі ў слове галосных гукаў, столькі і складоў);
• вымаўленне слова па складах можа суправаджацца воплескамі, ударамі далоні па стале (колькі воплескаў – столькі складоў у слове).

Пры вызначэнні колькасці складоў у слове заданне для вучняў неабходна фармуляваць пакрокава: 1) падзяліць слова на склады;
2) падлічыць колькасць складоў.

Методыка знаёмства з паняццем “націск”.

Пры знаёмстве з націскам звяртаецца ўвага вучняў на дзве асноўныя прыметы: націскны склад вымаўляецца з большай сілай голасу; націскны склад вымаўляецца больш працяжна.

Спосабы вызначэння націскнога складу ў слове:

• “пазваць” слова (ма-ШЫ-на);
• здзівіцца пры вымаўленні слова (ма-ШЫ-на?!);
• запытаць, перапытаць (Гэта ма-ШЫ-на?);
• папераменнае перамяшчэнне націску ў слове (МАшына, маШЫна, машыНА).

Спосаб праверкі правільнасці пастаноўкі націску – папераменная перастаноўка націску ў слове і суаднясенне гучання слова з нормай (гульня “Ці кажуць так па-беларуску?”).

Методыка знаёмства з гукамі мовы

Пры знаёмстве з гукамі мовы неабходна звяртаць увагу на наступныя аспекты работы: назіранне над вымаўленнем гука ў слове; правільная артыкуляцыя (настаўнік абавязкова прад’яўляе ўзор вымаўлення); дзейнасць па вызначэнні асаблівасцей гука; характарыстыка гука (для галоснага – націскны або ненаціскны; для зычнага – цвёрды або мяккі, звонкі або глухі).

Прыёмы гукавога аналізу і сінтэзу ў перыяд

навучання грамаце

Асноўная задача выкарыстання прыёмаў гукавога аналізу – дапамагчы вучням усвядоміць гукавы склад слоў і паслядоўнасць гукаў у словах.

Аналіз (з грэч. analysis раскладанне, раздзяленне) – “прыём разумовай дзейнасці, звязаны з разумовым (або рэальным) раскладаннем прадмета, з’явы, працэсу на часткі”.

Прыёмы гукавога аналізу:

1. Вылучэнне сказаў з маўлення – падзел сказаў на словы –вылучэнне са сказа (або па малюнку, загадцы) слова для аналізу – падзел слова на склады, вызначэнне іх колькасці, вызначэнне націскнога склада –вылучэнне новага гука са склада, яго характарыстыка.
2. Вылучаюць разнастайныя спосабы выдзялення новага гука:

• прыём гукапераймання (Як шыпіць змяя? – [ш-ш-ш-ш]);
• выдзяленне са сказа гука-слова (“мама і дзеці” – гук [і]);
• пералік слоў з аднолькавым пачатковым гукам (напрыклад, са скорагаворкі);
• выдзяленне галоснага, які ўтварае цэлы склад (а-са);
• выдзяленне зычнага з закрытага склада (лак);
• выдзяленне зычнага з адкрытага склада (Ж-ж-жора);
• дагаворванне слова з апорай на малюнак (до_____м);
• выдзяленне глухіх зычных на канцы слоў (слуп, бот);
• выдзяленне звонкіх зычных у пачатку слова са збегам зычных (брама, глобус).

3. Пералічванне гукаў у слове і паслядоўнае іх называнне; падлік колькасці гукаў у слове, вызначэнне месца канкрэтнага гука ў гукавой структуры слова; разбор складовага саставу.

4. Супастаўленне і параўнанне слоў па гучанні і напісанні (асабліва эфектыўны гэты прыём пры знаёмстве з парамі мяккіх-цвёрдых, звонкіх-глухіх зычных гукаў).

5. Аналіз утварэння гука, яго артыкуляцыі.

Сінтэз (з грэч. synthesis злучэнне, спалучэнне, складанне) – “практычнае або разумовае злучэнне частак або ўласцівасцей (бакоў) аб’екта, які вывучаецца, у адзінае цэлае”.

Прыёмы гукавога сінтэзу

1. Вымаўленне слова (склада), якое папярэдне было прааналізавана, складанне яго з разразной азбукі; чытанне слова (склада).

2. Утварэнне складовых табліц на аснове галосных і зычных; чытанне гэтых табліц; складанне табліц з літар разразной азбукі.

3. Чытанне слоў па падабенстве (Даша – Саша – каша).

4. Нарашчэнне галосных або зычных у пачатку або ў канцы слова (рак – грак, дуда – дудар).

5. Дабаўленне гука ў сярэдзіне слова (плот – пілот).

6. Перастаноўка гукаў (сіла – ліса).

7. Перастаноўка складоў (зала – лаза).

8. Адкідванне гукаў або складоў (жарт – жар, чарот – рот).

9. Дабаўленне склада (кара – карагод).

Сінтэз неразрыўна звязаны з аналізам і не існуе асобна ад яго. Аналіз стварае аснову для авалодання чытаннем, сінтэз фарміруе навык чытання.

Такім чынам, навучанне грамаце ідзе праз гукавы аналіз і сінтэз слоў, што дае магчыць хутчэй навучыцць правільна і свядома чытаць і пісаць.

Методыка знаёмства з літарамі

На пачатковым этапе навучання алфавітную назву літары выкарыстоўвае ў сваім маўленні толькі настаўнік. Вучні называюць гукі, паколькі пры чытанні прамога склада вучні вымаўляюць гукі, а не называюць адпаведныя літары. Уводзіцца правіла чытання адной літары: каб прачытаць адну літару трэба назваць яе цвёрдым гукам.

Паслядоўнасць знаёмства з новай літарай:

1. Гукавы аналіз слоў з мэтай вылучэння новых гукаў (гука). Словы можна вылучыць са сказа, увесці праз загадкі, скорагаворку і інш. Узятыя для аналізу словы павінны быць зразумелымі для вучняў, абазначаць назвы вядомых прадметаў. Выдзяляемы са слова гук павінен вымаўляцца выразна (не паддавацца асіміляцыі і іншым зменам).
2. Вылучэнне новых гукаў (гука) са слоў, іх артыкуляцыя (настаўнік паказвае ўзор вымаўлення, вучні пераймаюць), даецца характарыстыка гукам (гуку).
3. Выкананне заданняў, накіраваных на развіццё фанематычнага слыху: гульні на распазнанне новых гукаў у словах, самастойны падбор вучнямі слоў з новымі гукамі (гукам).
4. Знаёмства з літарай, якой на пісьме абазначаюцца вылучаныя гукі (гук).

Алфавітная назва літары ўводзіцца як імя літары.

Прад’яўленне літары ў розным шрыфтавым афармленні. Параўнанне друкаванай і пісьмовай літар; вялікай і маленькай літар; параўнанне новай літары з раней вывучанымі; параўнанне літары з канкрэтнымі прадметамі праз гульню “На што падобна літара?”.

5. Знаходжанне месца літары на ленце літар (у касе літар і інш.).
6. Выкананне практыкаванняў, накіраваных на запамінанне вобраза літары: канструяванне літары з розных матэрыялаў (падлікавых палачак, нітак, вяровак і інш.), лепка з пластыліну; складанне літары са спецыяльна падрыхтаваных шаблонаў; дапісванне літары; абвядзенне літары па контуры; пісьмо літары ў паветры, “друкаванне”; работа з касай літар.
7. Выкананне практыкаванняў на распазнанне новай літары: знаходжанне новай літары сярод іншых літар разразной азбукі; падкрэсліванне літары ў тэксце; распазнанне літары, надрукаванай часткова і інш.

На кожным наступным уроку абавязкова арганізуецца паўтарэнне раней вывучаных літар праз дыдактычныя гульні, у працэсе выканання заданняў.

Этапы фарміравання навыку чытання

Чытанне складоў

1. Навучанне чытанню прамога склада (“зычны+галосны”).

Прыёмы навучання чытанню прамых складоў:

1. Чытанне “па падабенстве”, па аналогіі (рэалізаваны ў буквары А. К. Клышкі).

Склады ма, на, ра, та, са і г.д. размяшчаецца ў слупок, прачытваюцца хорам (без тлумачэння), спачатку разам з настаўнікам, затым – самастойна.

2. Чытанне з арыенцірам на галосны (прадстаўлены ў букварах на рускай мове беларускіх аўтараў – Н. А. Сторажавай, В. І. Цірынавай).

Пры чытанні складоў важна бачыць літару галоснага гука, арыентавацца на яе: “камандзір склада – літара галоснага гука”. На першапачатковым этапе навучання пры тлумачэнні звяртаецца ўвага на тое, што ў складзе з літарамі а, о, у, ы, э зычны гук вымаўляецца цвёрда, а ў складзе з літарай і – мякка.

а             о               у                ы                і

ма          мо            му              мы              мі

Спачатку вучням прапануецца хорам прачытаць толькі галосныя, затым – прачытаць галосны і адпаведны склад, потым – чытаюцца толькі склады.

3. Працяжнае вымаўленне зычнага гука і далучэнне да яго галоснага (прымяняецца ў расійскіх букварах для дашкольнікаў, у прыватнасці ў буквары Н. С. Жукавай).

Настаўнік дае наступнае тлумачэнне для вучняў: першы гук неабходна вымаўляць працяжна і “бегчы па дарожцы” да другой літары ў складзе; другі гук неабходна вымавіць коратка, “не разрываючы дарожку”.

У буквары В. І. Цірынавай прымяняюцца наступныя гульнёвыя прыёмы навучання чытанню прамых складоў: “чытанне па дарожках” з чарапахай (павольна) і ракетай (хутка) [11].

Пры навучанні чытанню прамога склада звяртаецца ўвага на тое, што дзве літары неабходна чытаць разам, без паўзы. Пры гэтым не дапускаць прачытанне складоў па літарах.

2. Адпрацоўка чытання прамога склада.

Прымяняюцца розныя прыёмы: чытанне прапанаваных на дошцы складоў “снежным комам”, у рознай паслядоўнасці, з рознай інтанацыяй; чытанне складоў у буквары (хорам, самастойна сам сабе, суседу па парце, адзін вучань чытае ўслых – астатнія сочаць).

Калектыўная і індывідуальная работа па спецыяльна падрыхтаваных складовых табліцах з выкананнем розных заданняў: прачытаць склады па гарызанталі (вертыкалі); прачытаць “снежным комам”; прачытаць з рознай інтанацыяй; прачытаць склады з цвёрдымі (мяккімі) зычнымі гукамі; прачытаць склад і дагаварыць яго да цэлага слова; прачытаць паслядоўна 2-3 склады, каб атрымалася слова і інш.

3. Навучанне чытанню складоў рознай структуры.
4. Самастойнае складанне вучнямі складоў з літар разразной азбукі, іх чытанне; замена асобных літар у складах і чытанне новых складоў.

Чытанне слоў

Пры навучанні чытанню слова арыенцірам з’яўляецца склад.

Для першапачатковага навучання чытанню слоў з новай літарай выкарыстоўваюцца слупкі слоў. Пры гэтым можна прымяняць разнастайныя практыкаванні ў чытанні:

1. Чытанне слоў і тлумачэнне іх лексічнага значэння.
2. Чытанне слоў з папярэднім аналізам: вызначэнне колькасці складоў, націскнога склада.
3. Чытанне слоў зверху ўніз і знізу ўверх, у розным парадку.
4. Выбарачнае чытанне слоў па заданні настаўніка (напрыклад, чытанне слоў, якія адрозніваюцца адной літарай (складам); чытанне двухскладовых, трохскладовых слоў; чытанне слоў блізкіх (супрацьлеглых) па значэнні і інш.).
5. Чытанне слова і складанне з ім сказа.

Выкарыстанне розных прыёмаў чытання слоў забяспечвае свядомасць прачытання.

Прачытаць словы дапамагаюць графічныя прыметы, арыенціры, якія выкарыстоўваюць аўтары буквароў, або настаўнік пры запісе слоў на дошцы. Напрыклад:

• выдзяленне літары галоснага гука (кропкай, колерам, падкрэсліванне і інш.): мама, мама, мама;
  •  
• выдзяленне ў слове націскнога склада (дудá);
• выдзяленне ў слове складоў (То ма).

У працэсе навучання прымяняюцца практыкаванні ў чытанні слупкоў слоў з нарошчваннем або скарачэннем літар (складоў) у пачатку або ў канцы слоў.

рот                 нара

чарот                 Нарач

Адпрацоўцы навыку чытання слоў, трэніроўцы поля зроку спрыяе прымяненне спецыяльных табліц слоў, трэнажораў.

Чытанне сказаў і тэкстаў

На аснове свядомага чытання слоў у вучняў выпрацоўваецца навык свядомага чытання сказаў і звязных тэкстаў. Для таго, каб вучань свядома чытаў сказ, ён павінен разумець сэнс кожнага слова ў сказе. З гэтай мэтай арганізуецца чытанне “цяжкіх” слоў, якія сустрэнуцца ў тэксце. Як правіла, такія словы змешчаны ў буквары перад тэкстам або настаўнік запісвае іх на дошцы. Арганізуецца чытанне слоў вучнямі. Пры ўзнікненні пытанняў, настаўнік удакладняе або тлумачыць значэнне невядомых слоў.

Пры чытанні сказаў і тэкстаў праводзіцца работа па выпрацоўцы навыку выразнага чытання. Звяртаецца ўвага вучняў на знакі прыпынку ў канцы сказаў.

Тэкст, змешчаны ў буквары, служыць як для сэнсавага, так і структурнага аналізу прачытанага (вызначэнне колькасці сказаў у тэксце, колькасці слоў у асобных тэкстах, знаходжанне слоў з новай літарай і інш.).

На першапачатковым этапе навучання работа з тэкстам буквара арганізуецца наступным чынам:

1. Прагназаванне вучнямі зместу тэксту па загалоўку (калі ён ёсць).
2. Выразнае чытанне тэксту настаўнікам. Вучні ў гэты час уважліва слухаюць.
3. Паўторнае павольнае чытанне тэксту настаўнікам. Вучні сочаць за чытаннем настаўніка па буквары.
4. Самастойнае чытанне тэксту вучнямі шэптам.
5. Чытанне тэксту некаторымі вучнямі ўслых.
6. Работа з тэкстам па пытаннях настаўніка, выбарачнае чытанне сказаў па заданні настаўніка.
7. Суаднясенне зместу тэксту і ілюстрацыі (калі яна ёсць).
8. Суаднясенне зместу тэксту і загалоўка.

Пры арганізацыі працы з букварнымі тэкстамі можна праводзіць разнастайныя практыкаванні і заданні творчага характару: прыдумванне назвы тэксту, расказванне па аналогіі, складанне працягу тэксту, драматызацыя. Важным этап з’яўляецца выпрацоўка выразнасці чытання.